Chọn cây để nhận nuôi nên bắt đầu từ mục đích: muốn có phần trái và theo dõi mùa vụ thì chọn cây ăn trái lâu năm đang hoặc sắp cho trái; muốn một cây có tên đứng hàng chục năm cho con cháu thì chọn cây bản địa sống lâu; muốn góp vào phục hồi rừng thì chọn cây trong dự án trồng rừng, chấp nhận ít thứ để nhận lại. Sau mục đích mới tới loài, tuổi cây và nơi trồng, vì một loài hợp ý thích mà không hợp đất thì khó sống lâu.
Nhiều người chọn cây theo món mình thích ăn hoặc theo tên gọi nghe có ý nghĩa, rồi thất vọng vì cây mãi chưa cho trái, hoặc cây chết sau một mùa khô. Bài này so sánh các nhóm cây theo những gì người nhận nuôi thật sự quan tâm: bao lâu thì có gì để thấy, cây sống bao lâu, rủi ro nằm ở đâu, và loài nào hợp vùng nào. Phần kỹ thuật trồng chăm thuộc về nhà vườn; ở đây chỉ dừng ở mức đủ để bạn hỏi đúng câu khi chọn.
So sánh ba nhóm cây theo góc nhìn người nhận nuôi
Bảng dưới không phải bảng xếp hạng. Mỗi nhóm hợp một loại mục đích; điều quan trọng là bạn biết mình đang chọn nhóm nào và kỳ vọng tương ứng.
| Tiêu chí | Cây ăn trái lâu năm | Cây gỗ, cây bóng mát lớn | Cây bản địa trong dự án phục hồi |
|---|---|---|---|
| Bao lâu thì có gì để thấy | Ra hoa, đậu trái theo mùa, có sự kiện mỗi năm | Lớn chậm, thay đổi qua nhiều năm | Rất chậm, thường chỉ thấy cây cao dần |
| Phần nhận lại | Trái, ảnh mùa vụ, thăm vườn | Ảnh, hồ sơ, thăm cây | Ảnh, hồ sơ, đôi khi ảnh chung cả lô |
| Tuổi thọ kinh tế | Vài chục năm tuỳ loài, có lúc phải trồng lại | Rất lâu nếu không bị khai thác | Rất lâu, gắn với mục tiêu bảo tồn |
| Rủi ro chính | Sâu bệnh, mất mùa, chủ vườn thay giống | Bị chặt khi đất đổi chủ, bị khai thác | Tỷ lệ chết cao giai đoạn đầu, khó kiểm chứng từng cây |
| Hợp với | Gia đình có trẻ nhỏ, người thích nông sản | Cây kỷ niệm dài hạn | Người muốn góp cho môi trường |
Nếu bạn muốn cả hai, một số vườn trồng xen cây bản địa làm hàng rào chắn gió hay cây che bóng cho cây ăn trái. Nhận nuôi một cây bản địa trong vườn ăn trái là cách vừa có cây sống lâu, vừa có người chăm và có lý do để ghé thăm vào mùa trái.
Cây ăn trái lâu năm: những điều cần hỏi trước khi chọn
Cây ghép hay cây trồng từ hạt. Cây ghép giữ đặc tính giống của cây mẹ và thường cho trái sớm hơn; cây trồng từ hạt có thể khác cây mẹ, cho trái muộn hơn nhưng bộ rễ cọc có khi khoẻ hơn. Với cây nhận nuôi lấy trái, cây ghép từ nguồn mắt ghép rõ ràng thường hợp lý hơn. Hỏi luôn nguồn cây giống, vì đây là thông tin nên có trong hồ sơ cây.
Tuổi cây lúc nhận. Cây mới trồng cho bạn trải nghiệm từ đầu nhưng phải chờ nhiều năm mới có trái; cây đang kinh doanh cho trái ngay nhưng bạn bỏ lỡ giai đoạn đầu. Với sầu riêng ghép, người trồng thường nói phải khoảng bốn, năm năm mới cho trái đáng kể; bơ, mít ghép thì sớm hơn. Các mốc này thay đổi theo giống, đất và cách chăm, nên hỏi chính vườn đó.
Cây đang ở giai đoạn nào của đời. Cây quá già năng suất giảm, có thể sắp bị thay. Hỏi vườn có kế hoạch trồng lại hay cải tạo khu cây đó trong vài năm tới không, để tránh nhận một cây sắp bị chặt.
Giống có được thị trường ưa chuộng ổn định không. Nhà vườn đôi khi cưa cây cũ để ghép giống mới theo thị trường. Nếu cây bạn nhận thuộc giống đang bị thay dần, cây có thể bị ghép đổi giữa chừng. Hợp đồng nên ghi việc báo trước khi thay đổi giống trên cây nhận nuôi.
Cây gỗ và cây bản địa: chọn cho thời gian dài
Nếu điều bạn muốn là một cây đứng đó khi con bạn đã lớn, cây ăn trái chưa chắc là lựa chọn tốt: nhiều vườn trồng lại sau vài chục năm vì năng suất giảm hoặc đổi giống. Cây bản địa sống lâu như sao đen, dầu rái, giáng hương, lim, sưa, hay các loài cây bóng mát quen thuộc của làng quê thường được trồng với ý định để lâu, nhất là trong khuôn viên đình làng, trường học, công viên, rừng phòng hộ.
Điểm cần hỏi kỹ với cây gỗ là cây có nằm trong diện sẽ khai thác hay không. Một cây giáng hương trên đất rừng sản xuất có thể được trồng với mục đích khai thác gỗ sau nhiều năm. Một cây sao đen ở vườn tư nhân có thể bị bán khi chủ cần tiền. Hợp đồng nhận nuôi cây gỗ nên ghi rõ cây có được khai thác không, ai quyết định, và người nhận được báo thế nào.
Cây bản địa trong dự án phục hồi rừng có ý nghĩa môi trường rõ ràng nhất, nhưng người nhận ít có thứ để thấy. Cây lớn chậm, nằm giữa hàng nghìn cây khác, và trong vài năm đầu tỷ lệ chết có thể cao. Nếu chọn hướng này, hãy coi việc nhận nuôi là đóng góp cho một khu rừng, và đánh giá chương trình theo tỷ lệ sống của cả khu chứ không chỉ một cây. Bài riêng về nhận nuôi cây trong dự án trồng rừng đi sâu vào cách đọc tỷ lệ sống, lời hứa carbon và báo cáo của dự án, nên ở đây chỉ dừng ở mức giúp bạn quyết định có chọn hướng này hay không.
Chọn loài hợp nơi trồng: vài nguyên tắc chung
Một loài cây chỉ sống khoẻ ở nơi hợp khí hậu và đất. Bạn không cần tự đánh giá đất, nhưng nên biết các nguyên tắc sau để nhận ra lời mời không hợp lý.
- Cây nhiệt đới ưa nóng ẩm như sầu riêng, măng cụt, chôm chôm hợp các vùng thấp phía Nam và một số vùng đồi thấp ở Tây Nguyên; trồng ở vùng lạnh thì khó cho trái tốt.
- Cây ưa mát như hồng, bơ một số giống, cà phê chè hợp vùng cao nguyên có độ cao lớn hơn; ở vùng nóng thì năng suất và chất lượng kém.
- Vùng đất đỏ bazan ở Tây Nguyên thoát nước tốt, hợp nhiều loại cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, bơ, sầu riêng; vùng đất trũng dễ úng thì cây sợ úng rễ dễ chết.
- Ven biển gió mạnh, đất cát hợp các loài chịu gió, chịu mặn như phi lao, dừa và một số cây bản địa ven biển.
- Cây bản địa của chính vùng đó thường sống khoẻ hơn cây đưa từ nơi khác tới, ít phải chăm hơn khi đã qua giai đoạn đầu.
- Nếu một vườn mời bạn nhận nuôi một loài hiếm khi thấy trồng ở vùng ấy, hỏi họ đã trồng loài đó ở đó bao lâu và cây hiện tại cho kết quả ra sao.
Các vùng sinh thái nói trên chỉ là nét lớn; mỗi thung lũng, sườn đồi có tiểu khí hậu riêng. Kinh nghiệm thực tế của nhà vườn tại chỗ là nguồn thông tin tốt nhất, và chính vì vậy câu hỏi "đã trồng loài này ở đây bao lâu" quan trọng hơn mọi lời giới thiệu.
Chọn theo mùa thăm: để cây trùng nhịp nghỉ của gia đình
Một tiêu chí ít ai nghĩ tới nhưng quyết định bạn có thật sự gắn bó với cây hay không là mùa thăm. Mỗi loài có thời điểm ra hoa, thời điểm trái chín khác nhau, và cùng một loài ở hai vùng khí hậu có thể chín lệch nhau vài tháng. Nếu mùa đẹp nhất của cây rơi đúng vào lúc con bạn đang thi cử hay bạn bận nhất trong năm, rất có thể nhiều năm liền bạn chỉ nhìn cây qua ảnh.
Hãy hỏi vườn: cây ra hoa tháng nào, trái chín tháng nào, đường vào vườn mùa nào dễ đi. Đặt các mốc đó cạnh lịch nghỉ hè, nghỉ Tết của gia đình. Một cây chín vào dịp hè là món quà lớn cho gia đình có con nhỏ; một cây ra hoa quanh Tết hợp với chuyến về quê. Với cây gỗ hay cây bản địa không có mùa trái, mùa thăm hợp lý thường là đầu mùa mưa, khi cây ra lá non và đất đã dịu.
Chọn cây trùng nhịp gia đình cũng giúp nhà vườn: họ biết trước khi nào bạn tới, chuẩn bị được người dẫn và phần trái. Ghi các mốc mùa vụ đó vào hồ sơ cây, để những năm sau cả hai bên không phải hỏi lại.
Ý nghĩa của loài cây: giữ ở mức văn hoá, đừng để lấn át chuyện sống còn
Nhiều người chọn cây theo ý nghĩa: cây bưởi gắn với sum vầy, cây mít với ấm no, cây đa với làng quê, cây sao với tuổi thọ dài. Những liên tưởng này đến từ đời sống và văn hoá dân gian có thật, và việc chọn cây có câu chuyện giúp gia đình gắn bó hơn với cây. Nhưng ý nghĩa không giúp cây sống: một cây bưởi trồng ở chỗ đất úng vẫn chết như mọi cây khác.
Cách hợp lý là chọn trong số các loài hợp đất và hợp mục đích, rồi mới lấy ý nghĩa làm tiêu chí phụ. Bạn cũng có thể tự tạo ý nghĩa cho cây: một cây bơ nhận nuôi năm con vào lớp một, ra trái lần đầu năm con học hết tiểu học, mang ý nghĩa với gia đình bạn hơn bất kỳ biểu tượng có sẵn nào. Phần câu chuyện đó, hãy ghi vào hồ sơ cây.
Danh sách kiểm nhanh khi chọn một cây cụ thể
Khi đã chọn được nhóm cây và loài, lúc đứng trước một cây cụ thể (hoặc trước ảnh của nó), đi qua các câu hỏi sau.
- Cây này bao nhiêu tuổi, trồng từ cây giống nguồn nào, ghép hay hạt?
- Cây đã cho trái mấy vụ, sản lượng các năm gần đây ra sao (nếu là cây ăn trái)?
- Tán cây có cân đối, lá có xanh đều, thân có vết nứt, chảy nhựa hay vết sâu đục không?
- Cây đứng ở vị trí nào trong vườn: trũng hay cao, có cây chắn gió không, có gần lối đi để dễ thăm không?
- Cây xung quanh có khoẻ không, có cây nào vừa chết gần đó không?
- Vườn có kế hoạch gì với khu vực này trong vài năm tới: giữ nguyên, ghép đổi giống, trồng lại?
- Nếu cây này có vấn đề, vườn có cây thay thế tương đương không?
Đề nghị vườn gửi ảnh mặt dưới lá, gốc và thân ở tầm gần, không chỉ ảnh toàn cây từ xa. Những tấm ảnh này cho thấy tình trạng cây rõ hơn mọi lời mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Nhận nuôi cây ăn trái nào cho trái sớm nhất?
Phụ thuộc giống và cách nhân giống, nhưng nhìn chung cây ghép cho trái sớm hơn cây hạt, và một số loài như ổi, mãng cầu, chanh dây, mít ghép cho trái sớm hơn sầu riêng, măng cụt. Nếu muốn có trái ngay, chọn cây đang trong thời kỳ kinh doanh thay vì cây mới trồng.
Có nên nhận nuôi cây quý hiếm để làm kỷ niệm không?
Có thể, nếu chương trình có tư cách và mục đích bảo tồn rõ ràng. Cần thận trọng với các loài gỗ quý, dược liệu quý được quảng cáo theo hướng giá trị tương lai, vì đây là nhóm hay bị dùng trong các lời mời đầu tư thiếu minh bạch. Hãy chọn vì cây, không vì lời hứa giá trị.
Cây bản địa có cần ít chăm hơn cây ăn trái không?
Sau giai đoạn đầu thường đúng, vì cây đã thích nghi với khí hậu và đất của vùng. Nhưng vài năm đầu cây bản địa vẫn cần làm cỏ, tưới mùa khô, chống chặt phá. Nhiều dự án trồng cây bản địa thất bại vì tưởng trồng xong là xong.
Có nên nhận nuôi cây ở vùng quê của gia đình mình không?
Đây thường là lựa chọn tốt: bạn hiểu vùng đất, có người thân để nhờ ghé thăm, có lý do để về. Rủi ro là ranh giới giữa nhận nuôi và nhờ vả họ hàng dễ lẫn lộn; vẫn nên có thoả thuận rõ ràng, kể cả với người quen.
Một gia đình nên nhận nuôi mấy cây?
Bắt đầu với một cây để làm quen với nhịp cập nhật và cách vườn làm việc. Nếu có nhiều con, mỗi con một cây cũng là cách hay, nhưng nên cùng một vườn để chuyến thăm thuận tiện. Mở rộng sau khi đã thấy chương trình giữ lời ít nhất một mùa.
Cây đổi giống bằng cách ghép lại thì có còn là cây của mình không?
Về mặt cây thì vẫn là gốc cũ, nhưng phần tán và trái thuộc giống mới, và cây thường mất vài năm mới cho trái trở lại. Hồ sơ cây nên ghi rõ ngày ghép đổi và giống mới. Hợp đồng tốt quy định vườn phải hỏi ý người nhận trước khi ghép đổi.