Quy định của Liên minh châu Âu về sản phẩm không gây mất rừng (Quy định 2023/1115, thường gọi tắt là EUDR) yêu cầu cà phê, ca cao, cao su, dầu cọ, đậu tương, gỗ, gia súc và một số sản phẩm chế biến từ chúng khi đưa vào EU phải chứng minh không đến từ đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020, được sản xuất hợp pháp, và kèm toạ độ của từng thửa đất sản xuất. Với nông hộ trồng cà phê, cao su, phần việc chạm tới họ nhiều nhất là toạ độ: một điểm cho thửa nhỏ, một đường bao ranh giới cho thửa lớn hơn ngưỡng quy định.
Thời điểm áp dụng quy định đã được EU lùi lại và điều chỉnh hơn một lần, nên doanh nghiệp và nông hộ cần kiểm mốc hiện hành. Nhưng yêu cầu dữ liệu không thay đổi nhiều: toạ độ thửa, bằng chứng thửa không phải đất rừng mới chuyển đổi, và chuỗi truy xuất nối lô hàng với các thửa đó. Bài này giải thích những gì nông hộ cần chuẩn bị, cách đo toạ độ đúng bằng phương tiện sẵn có, và vì sao hồ sơ cây, sơ đồ vườn giúp việc này nhẹ hơn.
Quy định này đòi điều gì, ở mức nguyên lý
EUDR đặt nghĩa vụ "thẩm định" lên doanh nghiệp đưa hàng vào thị trường EU hoặc xuất khẩu từ EU. Doanh nghiệp phải thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và nộp một bản tuyên bố thẩm định trước khi hàng được thông quan. Ba điều phải chứng minh: hàng không gây mất rừng, tức thửa sản xuất không bị chuyển từ rừng sang đất nông nghiệp sau mốc 31/12/2020; hàng được sản xuất phù hợp pháp luật của nước sản xuất, bao gồm quyền sử dụng đất, môi trường, lao động; và thông tin địa lý của mọi thửa đất đã sản xuất ra hàng.
Nghĩa vụ pháp lý nằm ở doanh nghiệp, nhưng dữ liệu nằm ở nông hộ. Không ai đo toạ độ vườn thay cho nông hộ nếu không có sự hợp tác của họ. Vì vậy, doanh nghiệp thu mua cà phê, cao su ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đã tổ chức thu thập toạ độ, giấy tờ đất và cam kết của nông hộ trong vùng nguyên liệu, thường qua hợp tác xã, đại lý thu mua hoặc các dự án hỗ trợ.
Quy định cũng phân loại nước theo mức rủi ro, và mức rủi ro ảnh hưởng tới cường độ thẩm định. Việc phân loại và các điều khoản chi tiết có thể thay đổi, nên doanh nghiệp cần theo dõi văn bản hiện hành của EU và hướng dẫn của các cơ quan liên quan ở Việt Nam.
Toạ độ điểm hay đường bao: thửa nào cần gì
Quy định phân biệt theo diện tích thửa. Với hàng hoá không phải gia súc, thửa lớn hơn 4 ha cần đường bao (đa giác), thửa nhỏ hơn có thể dùng một điểm toạ độ.
| Diện tích thửa | Dạng toạ độ | Cách đo thực tế ở nông hộ | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đến 4 ha | Một điểm (vĩ độ, kinh độ) | Đứng gần giữa thửa, đo bằng điện thoại có định vị, đợi tín hiệu ổn định | Đo ở nhà hoặc ở cổng vườn thay vì trong thửa |
| Trên 4 ha | Đường bao khép kín quanh thửa | Đi bộ dọc ranh, ghi điểm ở mỗi góc và chỗ ranh đổi hướng; hoặc vẽ trên ảnh vệ tinh rồi kiểm thực địa | Đường bao không khép kín, cắt qua thửa nhà bên |
| Nhiều thửa rời | Mỗi thửa một điểm hoặc một đường bao riêng | Lập danh sách thửa, đo từng thửa | Gộp hai thửa xa nhau thành một điểm |
Nông hộ ở Tây Nguyên phần lớn có thửa nhỏ hơn ngưỡng, nên một điểm đo đúng là đủ cho mỗi thửa. Cái khó là đo đúng thửa, đủ số thửa, và giữ dữ liệu cập nhật khi đất được mua bán, chia tách.
Đo toạ độ thửa bằng điện thoại cho đúng
Điện thoại thông thường đo được toạ độ đủ dùng cho mục đích này nếu làm cẩn thận. Trình tự:
- Bật định vị độ chính xác cao, ra chỗ trống trong thửa, tránh đứng sát dưới tán cây dày hoặc cạnh vách đá.
- Đợi vài chục giây để tín hiệu ổn định; nhiều ứng dụng hiển thị sai số ước tính, đợi tới khi con số này nhỏ và đứng yên.
- Ghi toạ độ dạng số thập phân, giữ đủ chữ số sau dấu phẩy; không tự làm tròn.
- Với thửa cần đường bao, đi theo ranh và ghi điểm ở mỗi góc, theo một chiều nhất định, điểm cuối trùng điểm đầu.
- Chụp một tấm ảnh tại mỗi điểm đo để sau này đối chiếu.
- Đối chiếu toạ độ trên ảnh vệ tinh của một ứng dụng bản đồ phổ biến: điểm phải rơi vào đúng thửa, đường bao phải ôm đúng ranh.
Sai lầm phổ biến nhất không nằm ở thiết bị mà ở chỗ đo: người thu thập đứng ở nhà chủ hộ đo một điểm cho "cả vườn" trong khi vườn nằm cách đó vài cây số. Một điểm toạ độ rơi vào khu dân cư hoặc vào rừng là cờ đỏ trong mọi lần kiểm tra.
Vì sao toạ độ lại bị soi kỹ
Toạ độ cho phép đối chiếu với dữ liệu ảnh vệ tinh và bản đồ che phủ rừng qua nhiều năm. Nếu một thửa cà phê nằm ở vị trí mà ảnh vệ tinh năm 2020 cho thấy còn là rừng, hàng từ thửa đó bị coi là có rủi ro gây mất rừng. Ngược lại, thửa trồng cà phê từ nhiều chục năm trước, như phần lớn vườn ở các vùng cà phê lâu đời, thì dễ chứng minh.
Vì việc đối chiếu làm bằng máy trên diện rộng, toạ độ sai dù chỉ vài trăm mét có thể đẩy thửa vào vùng rừng trên bản đồ, gây báo động giả và làm chậm cả lô hàng. Ngược lại, toạ độ đúng nhưng thửa đúng là đất mới khai phá sẽ không qua được. Không có mẹo nào thay thế được sự thật về lịch sử sử dụng đất của thửa.
Điểm cần nhấn mạnh: bản đồ che phủ rừng toàn cầu đôi khi xếp vườn cà phê có cây che bóng dày hoặc vườn cây lâu năm hỗn giao vào loại "rừng", gây báo động giả cho những thửa canh tác lâu đời. Khi đó, giấy tờ đất, ảnh chụp, lời xác nhận của địa phương và hồ sơ vườn có ghi năm trồng là bằng chứng để giải trình.
Hồ sơ cây và sơ đồ vườn giúp được gì
Năm trồng là bằng chứng mạnh. Hồ sơ cây ghi năm trồng, nguồn cây giống, ảnh cây theo mùa qua nhiều năm cho thấy thửa đã là vườn từ trước mốc 2020. Với cây lâu năm như cà phê, cao su, tuổi cây nhìn thấy được ngoài thực địa cũng khớp với hồ sơ.
Sơ đồ vườn có toạ độ cây góc. Nếu đã đánh số cây và ghi toạ độ vài cây ở góc thửa, việc dựng đường bao cho thửa gần như có sẵn.
Ghi trồng mới, mở rộng. Thửa mở rộng sau 2020 cần tách riêng trong hồ sơ, vì phần mở rộng có thể có tình trạng khác với phần cũ. Hồ sơ cây theo khu giúp tách rõ cây nào trồng năm nào.
Cây che bóng có danh tính. Vườn cà phê xen sầu riêng, bơ, muồng che bóng: ghi lại các cây che bóng giúp giải thích vì sao ảnh vệ tinh thấy tán cây dày, tránh nhầm với rừng.
Một ví dụ: hợp tác xã thu toạ độ cho vài trăm hộ
Hình dung một hợp tác xã cà phê ở vùng đồi Lâm Đồng có khoảng ba trăm hộ thành viên, mỗi hộ một đến ba thửa (ví dụ giả định). Doanh nghiệp xuất khẩu yêu cầu dữ liệu thửa cho toàn bộ lượng cà phê thu mua qua hợp tác xã. Cách làm hiệu quả thường là chia đội: mỗi đội hai người, một người quen địa bàn, một người cầm điện thoại có ứng dụng thu thập dữ liệu; mỗi ngày đi một cụm thôn, hẹn trước với chủ hộ để có mặt ở thửa.
Tại mỗi thửa, đội ghi toạ độ, chụp ảnh, ghi năm trồng theo lời chủ hộ và đối chiếu với tuổi cây nhìn thấy, chụp giấy tờ đất nếu chủ hộ đồng ý. Buổi tối, người phụ trách đưa các điểm lên ảnh vệ tinh, đánh dấu điểm nào rơi ra ngoài thửa, điểm nào trùng nhau giữa hai hộ, thửa nào nhìn trên ảnh có dấu hiệu mới khai phá. Những trường hợp nghi vấn được đi lại vào hôm sau.
Bài học rút ra từ các đợt thu thập như vậy: phần tốn công nhất không phải đo mà là đối chiếu và sửa; hộ đã có sơ đồ vườn, sổ ghi năm trồng thì xong rất nhanh; và dữ liệu cần một người chịu trách nhiệm cập nhật hằng năm, nếu không chỉ sau một hai mùa mua bán đất là lệch.
Nông hộ nên giữ những gì trong một bộ hồ sơ thửa
Không cần phức tạp. Một túi hồ sơ cho mỗi thửa, bản giấy và bản chụp, gồm:
- Toạ độ thửa (điểm hoặc đường bao) kèm ngày đo và người đo.
- Bản sao giấy tờ quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ chứng minh nguồn gốc đất theo quy định; nếu chưa có giấy chứng nhận, ghi rõ tình trạng.
- Năm trồng, giống, lịch sử trồng dặm và mở rộng.
- Ảnh vườn chụp qua các năm, càng xa về trước càng tốt.
- Danh sách người mua hằng năm, để chuỗi có thể nối lô hàng với thửa.
- Bản cam kết hoặc xác nhận đã ký với doanh nghiệp, hợp tác xã nếu có.
Bộ hồ sơ này không chỉ phục vụ quy định của EU. Nó còn hữu ích khi vay vốn, khi chia thừa kế, khi tham gia chứng nhận bền vững, và khi một doanh nghiệp khác muốn ký hợp đồng thu mua.
Những điều nông hộ nên cảnh giác
Quy định mới luôn kéo theo những lời mời dịch vụ. Có những dự án và doanh nghiệp hỗ trợ nông hộ đo toạ độ, lập hồ sơ miễn phí vì đó là lợi ích của chính chuỗi cung ứng. Cũng có những lời mời thu phí "cấp chứng nhận EUDR" cho từng hộ. Cần biết rằng quy định này không có loại chứng nhận cá nhân nào cấp cho nông hộ; nghĩa vụ thẩm định thuộc về doanh nghiệp đưa hàng vào EU.
Nông hộ cũng nên hỏi rõ dữ liệu toạ độ và giấy tờ của mình được ai giữ, dùng vào việc gì, có được chia sẻ cho bên thứ ba hay không. Toạ độ thửa đất kèm tên chủ hộ là dữ liệu nhạy cảm. Nên giữ một bản cho riêng mình, để khi đổi người mua không phải đo lại từ đầu, và để kiểm tra dữ liệu người khác khai về vườn mình có đúng không.
Cuối cùng, đừng để áp lực chứng minh khiến nông hộ khai sai, ví dụ khai năm trồng sớm hơn thực tế. Dữ liệu vệ tinh nhiều năm rất khó qua mặt, và một lần bị phát hiện khai sai sẽ làm mất uy tín của cả vùng nguyên liệu.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng, bơ có thuộc phạm vi quy định chống phá rừng của EU không?
Theo danh sách hàng hoá của quy định, phạm vi gồm gia súc, ca cao, cà phê, cọ dầu, cao su, đậu tương, gỗ và một số sản phẩm chế biến từ chúng. Trái cây như sầu riêng, bơ không nằm trong danh sách đó. Tuy vậy, danh sách có thể được xem xét lại, nên cần theo dõi văn bản hiện hành.
Nông hộ có phải tự nộp hồ sơ cho EU không?
Không. Nghĩa vụ nộp tuyên bố thẩm định thuộc về doanh nghiệp đưa hàng vào thị trường EU. Nông hộ cung cấp dữ liệu thửa, giấy tờ đất và cam kết cho người mua trong chuỗi, thường là hợp tác xã, đại lý hoặc doanh nghiệp xuất khẩu.
Toạ độ đo bằng điện thoại có đủ chính xác không?
Với mục đích xác định thửa, điện thoại thông thường đo ở nơi thoáng, đợi tín hiệu ổn định thường đủ dùng. Điều quan trọng là đo đúng trong thửa, ghi đủ chữ số và đối chiếu lại trên ảnh vệ tinh. Với thửa lớn cần đường bao, đi đủ các góc và khép kín đường bao.
Vườn cà phê trồng trên đất chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng có bán được vào EU không?
Quy định yêu cầu sản xuất hợp pháp theo luật nước sản xuất, nên tình trạng pháp lý của đất là một phần của đánh giá rủi ro. Cách doanh nghiệp xử lý từng trường hợp khác nhau. Nông hộ nên trao đổi trung thực với người mua và tìm hiểu thủ tục cấp giấy tại địa phương.
Thửa vừa mua lại của người khác thì chứng minh năm trồng thế nào?
Xin lại hồ sơ của chủ cũ nếu có: ảnh, giấy tờ, năm trồng. Ảnh vệ tinh lịch sử cũng cho thấy thửa đã là vườn từ khi nào. Ghi rõ ngày chuyển nhượng trong hồ sơ thửa để chuỗi truy xuất nối được giữa hai đời chủ.
Có nên trả tiền cho dịch vụ cấp chứng nhận EUDR cho từng hộ không?
Quy định không có loại chứng nhận cá nhân cấp cho nông hộ. Các chứng nhận bền vững tự nguyện có thể hỗ trợ việc thẩm định nhưng không thay thế nghĩa vụ của doanh nghiệp. Trước khi trả tiền cho bất kỳ dịch vụ nào, nên hỏi hợp tác xã hoặc người mua chính xem họ có thật sự cần không.