Trồng cây khi con chào đời là trồng một cây vào khoảng tháng đầu đời của bé, ghi ngày sinh của con vào hồ sơ cây và chụp ảnh con với cây mỗi năm. Cây hợp nhất thường là cây ăn quả lâu năm quen thuộc của vùng, tán vừa phải, vài năm đã ra quả để con hái được khi còn nhỏ: vú sữa, bưởi, khế, xoài, nhãn, vải, mít tuỳ miền.
Phong tục này có ở nhiều nền văn hoá: có nơi trồng cây táo cho con trai, cây lê cho con gái; ở làng Việt xưa, nhiều nhà trồng một cây cau hay một cây mít khi có người mới. Điều làm nên giá trị không nằm ở loài cây mà ở sự liên tục: cùng một cây, cùng một góc chụp, năm này qua năm khác. Phần dưới đi vào cách làm sao cho cây sống và câu chuyện không bị đứt.
Cây cùng tuổi với con mang lại điều gì
Với cha mẹ, cây là một cột mốc đo thời gian rất trực quan. Năm đầu cây cao hơn con; vài năm sau con với tới cành thấp; tới tuổi đi học, con trèo được hoặc tự hái quả. Xấp ảnh con đứng cạnh cây qua từng năm là thứ mà nhiều gia đình giữ lại lâu hơn cả album ảnh sinh nhật, vì nó kể được hai câu chuyện lớn lên song song.
Với đứa trẻ, cây là thứ đầu tiên thuộc về mình mà cần mình chăm. Trẻ ba bốn tuổi đã tưới cây được; trẻ tiểu học có thể ghi lần ra hoa, đếm quả, nhặt lá sâu. Nhiều giáo viên mầm non và tiểu học dùng chính hoạt động này để dạy con trẻ về mùa, về nước, về kiên nhẫn. Một cây mang tên mình làm việc học đó có ý nghĩa riêng.
Với cả nhà, cây là chỗ để quay về. Gia đình chuyển lên thành phố, cây vẫn đứng ở vườn ông bà; mỗi lần về quê con tự chạy ra xem cây của mình. Đó là lý do vị trí trồng nên là nơi gia đình gắn bó lâu nhất, không nhất thiết là nơi đang ở.
Chọn loài: tiêu chí riêng cho cây của con
Ngoài các tiêu chí chung về khí hậu và khoảng đất, cây của con có mấy yêu cầu riêng. Bảng dưới so một số loài hay được chọn theo những tiêu chí đó, mang tính tham khảo:
| Loài | Thời gian tới khi có quả (cây ghép, ước chừng) | Điểm hợp với trẻ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vú sữa | vài năm | quả mềm ngọt, gắn truyện cổ tích về mẹ | hợp Nam Bộ; nhựa dính quần áo |
| Bưởi | vài năm | quả to, dễ thấy lớn, hoa thơm | có gai ở một số giống; cần nắng |
| Khế | sớm | ra quả nhiều đợt, trẻ dễ hái | quả rụng nhiều, cần dọn |
| Xoài | vài năm | quả quen thuộc, tán bóng mát | tán lớn, cần đất rộng |
| Nhãn, vải | vài năm | mùa quả hè, cả nhà cùng hái | hợp miền Bắc; cần lạnh để ra hoa với vải |
| Ổi | rất sớm | cây nhỏ, trẻ tự trèo được | tuổi thọ ngắn hơn cây gỗ lớn |
Số năm tới khi ra quả phụ thuộc giống, cây ghép hay cây hạt và cách chăm; cây trồng từ hạt thường lâu hơn nhiều. Khi mua, hỏi người bán cây này là cây ghép hay cây hạt và ghi vào hồ sơ.
Nếu gia đình chỉ có sân nhỏ, một cây ổi, cây khế hay cây lựu trồng đất hoặc chậu lớn vẫn làm được vai trò cây của con.
Trồng lúc nào: không nhất thiết đúng ngày sinh
Ngày sinh không phải ngày trồng tốt nhất. Mẹ còn ở cữ, cả nhà bận, thời tiết có thể đang nắng gắt hoặc giữa mùa bão. Ngày trồng có thể dời vài tuần tới vài tháng, miễn trong hồ sơ ghi rõ cây trồng cho ai, sinh ngày nào.
Theo mùa của vùng. Miền Nam và Tây Nguyên nên trồng đầu mùa mưa; miền Bắc trồng vào mùa xuân khi ấm và có mưa phùn, hoặc đầu mùa mưa. Duyên hải miền Trung nên tránh trồng sát mùa bão vì cây chưa kịp bén rễ.
Gắn với một mốc nhỏ. Nhiều nhà chọn ngày đầy tháng hoặc ngày con tròn trăm ngày để trồng, vì khi đó mẹ và bé đã ổn định, họ hàng thường tụ họp.
Con thứ hai, thứ ba. Nếu đã trồng cây cho con đầu, nên tính trước chỗ cho các con sau để các cây không chen nhau. Mỗi cây một hồ sơ riêng, tránh để em nghĩ cây của mình nhỏ hơn hay kém đẹp hơn vì đất xấu.
Các bước làm từ chọn cây tới buổi trồng
Một cách làm gọn, phù hợp đa số gia đình:
- Chọn chỗ trồng lâu dài, hỏi ý ông bà nếu trồng ở vườn quê, đo khoảng trống cho tán trưởng thành.
- Mua cây giống ở vườn có ghi rõ loài, giống, cây ghép hay cây hạt. Xin ảnh cây mẹ hoặc thông tin vườn cây đầu dòng nếu có.
- Đào hố trước vài ngày, trộn phân hữu cơ đã hoai với đất mặt, để hố được phơi và đất ổn định.
- Ngày trồng: rạch bỏ túi bầu nhẹ tay, đặt cây sao cho cổ rễ ngang mặt đất, lấp đất, nén vừa phải, cắm cọc chống và buộc dây mềm.
- Tưới đẫm, phủ rơm hoặc lá khô quanh gốc, chừa một khoảng nhỏ quanh thân để thân không bị ẩm thối.
- Chụp ảnh đầu tiên: bé (người lớn bế) đứng cạnh cây, chọn một điểm cố định để năm sau chụp lại đúng góc đó.
- Ghi hồ sơ ngay trong ngày: tên con, ngày sinh, ngày trồng, loài, giống, nơi mua, người trồng, vị trí.
Năm đầu là năm cây dễ chết nhất. Ai ở gần cây nhất, thường là ông bà ở quê, nên được nhờ tưới và trông chừng; ghi tên người chăm vào hồ sơ để sau này kể cho con nghe.
Chụp ảnh cùng cây theo năm: làm sao để bộ ảnh có giá trị
Bộ ảnh con và cây chỉ thật sự có giá trị khi so được với nhau. Hãy chọn một điểm đứng cố định, ví dụ mép bậc thềm, một cột hàng rào hay một hòn đá, và chụp từ đúng chỗ đó, cùng độ cao máy, cùng hướng. Chụp vào cùng một khoảng thời gian trong năm, như dịp sinh nhật con hoặc ngày trồng cây.
Để cả cây và con trong khung hình, đừng cắt ngọn cây. Khi cây cao vượt khung, lùi xa hơn nhưng vẫn đứng trên cùng đường thẳng với điểm cũ, và ghi lại khoảng lùi. Bên cạnh ảnh rộng, nên chụp thêm một ảnh cận thân cây có một vật mốc như bàn tay của con áp vào thân, nhìn lại sẽ thấy thân cây và bàn tay cùng lớn.
Lưu ảnh ở ít nhất hai nơi, đặt tên tệp theo năm và tên con. Điện thoại hỏng, tài khoản mất là chuyện thường; mười năm ảnh của một cây mất trắng thì không chụp lại được. Một bản in mỗi năm dán vào sổ hồ sơ cây là cách dự phòng rẻ mà bền.
Cho con tham gia chăm cây theo từng độ tuổi
Cây của con nên dần thành việc của con. Gợi ý theo độ tuổi, cha mẹ điều chỉnh theo sức của từng bé:
- Dưới ba tuổi: người lớn bế con ra thăm cây, cho con sờ lá, nhìn hoa. Chưa giao việc, chỉ tạo thói quen ghé cây.
- Ba đến năm tuổi: con tưới cây bằng bình nhỏ, nhặt lá rụng, đặt tay vào thân cây khi chụp ảnh hằng năm.
- Sáu đến mười tuổi: con tự ghi vào sổ ngày cây ra hoa, đếm quả đầu mùa, vẽ lại cây mỗi mùa. Dạy con nhận biết lá bị sâu.
- Lớn hơn: con tham gia bón phân, tỉa cành dưới sự hướng dẫn, quyết định chia quả cho ai. Có thể để con tự viết thêm vào hồ sơ cây.
- Khi con đi xa: người ở nhà chụp ảnh cây gửi con mỗi mùa. Cây trở thành sợi dây nhỏ nối con với quê nhà.
Không cần biến việc chăm cây thành bài tập có điểm. Mục tiêu là để con thấy cây sống được nhờ có người quan tâm, và mình là một trong những người đó.
Hồ sơ cây của con nên ghi những gì
Hồ sơ không cần cầu kỳ, một cuốn sổ nhỏ hoặc một tệp ghi chú là đủ. Điều quan trọng là ghi ngay trong ngày trồng, khi mọi chi tiết còn nhớ rõ:
- Về con: họ tên, ngày giờ sinh, nơi sinh, một dòng cha mẹ muốn nhắn lại cho con khi con đọc hồ sơ này lúc lớn.
- Về cây: tên thường gọi, tên giống nếu biết, cây ghép hay cây hạt, cao bao nhiêu khi trồng, mua ở đâu, ai chọn.
- Về buổi trồng: ngày trồng, thời tiết hôm đó, ai có mặt, ai đào hố, ai lấp đất, ai tưới lần đầu.
- Về vị trí: mô tả bằng mốc dễ nhận (cách gốc cây mít cũ mấy bước về phía ao), kèm toạ độ chụp từ điện thoại nếu có.
- Về người chăm: ai tưới năm đầu, ai bón phân, ai gọi báo khi cây có chuyện.
- Nhật ký hằng năm: ảnh chụp từ điểm cố định, chiều cao ước chừng, lần đầu ra hoa, lần đầu có quả, những lần bão, sâu.
Nên làm hai bản: một bản giấy cất cùng giấy khai sinh của con, một bản số lưu ở nơi cả cha và mẹ đều mở được. Khi con đủ lớn, trao hồ sơ cho con giữ là một khoảnh khắc nhiều gia đình nhớ mãi.
Nếu gia đình không có đất hoặc sắp chuyển nhà
Nhiều gia đình trẻ ở chung cư, nhà thuê. Có ba hướng thực tế. Thứ nhất, trồng ở vườn ông bà nội hoặc ngoại, nơi gia đình còn gắn bó lâu dài, và nhờ ông bà chăm. Thứ hai, xin trồng ở khuôn viên chung như sân nhà thờ họ, sân đình làng, có sự đồng ý của người quản lý và ghi lại sự đồng ý đó. Thứ ba, nhận nuôi một cây ở vườn hoặc trang trại có hồ sơ cây rõ ràng; điều cần đọc kỹ khi nhận nuôi được viết ở danh mục nhận nuôi cây của trang.
Nếu đã trồng rồi mà sau đó phải bán nhà, hãy chụp ảnh và ghi lại tình trạng cây lần cuối, nói chuyện với chủ mới về cây và câu chuyện của nó. Một số gia đình chiết hoặc ghép một cành từ cây cũ để trồng cây con ở nơi mới; về sinh học đó là cùng một dòng cây, câu chuyện vẫn tiếp tục.
Với cây ăn quả như bưởi, xoài, vú sữa, việc chiết hoặc ghép từ cây cũ khá phổ biến và nhà vườn quanh vùng thường làm được. Nên làm vào mùa cây sinh trưởng mạnh, giữ cây con mới trong bầu một thời gian cho khoẻ rồi mới trồng ra đất. Trong hồ sơ ghi rõ cây mới được nhân từ cây nào, ngày nào, để sau này con hiểu vì sao cây ở nhà mới cũng là cây của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cây hạt từ quả mẹ ăn lúc mang thai không?
Đó là một ý đẹp và hoàn toàn làm được, nhưng nên biết cây trồng từ hạt thường lâu ra quả hơn cây ghép, quả có thể khác cây mẹ. Nếu muốn có quả sớm, có thể trồng cây hạt làm gốc rồi ghép mắt từ một giống tốt sau đó, và ghi rõ cả hai trong hồ sơ.
Sinh đôi thì trồng một cây hay hai cây?
Phần lớn gia đình chọn hai cây cùng loài hoặc hai loài khác nhau trồng gần nhau, mỗi bé một hồ sơ. Nếu trồng cùng loài, hãy trồng hai cây có sức sống tương đương và chăm như nhau để tránh chuyện một cây lớn hơn rõ rệt khiến trẻ so bì.
Cây của con bị chết khi con còn nhỏ thì giải thích thế nào?
Nói thật với con bằng ngôn ngữ đơn giản, rồi cùng con trồng cây mới ở cùng chỗ. Đây là dịp để con hiểu cây cũng là sinh vật sống, cần được chăm. Trong hồ sơ ghi cả cây đầu và cây thay thế, đừng xoá đi.
Có nên khắc tên con lên thân cây không?
Không nên. Vết khắc là vết thương hở, tạo đường cho nấm và sâu bệnh xâm nhập, có thể làm cây suy yếu. Thay vào đó dùng thẻ treo hoặc cọc tên cắm cạnh gốc, buộc lỏng bằng dây mềm và nới dây khi thân lớn.
Ở chung cư có thể trồng cây cho con ở ban công không?
Có thể với cây nhỏ như ổi, khế, lựu trong chậu lớn, nhưng cây sẽ cần thay chậu, thay đất định kỳ và khó sống được hàng chục năm. Nhiều gia đình chọn trồng một cây trong chậu ở nhà để con chăm hằng ngày, kèm một cây chính trồng đất ở quê.