Trồng cây lưu niệm ở trường là việc một lớp hoặc một khoá học sinh, sinh viên trồng một cây trong khuôn viên trường trước khi ra trường, gắn với tên khoá và được nhà trường nhận chăm sóc lâu dài. Muốn cây sống, phải thống nhất với nhà trường từ đầu về loài cây, vị trí, người chăm, và để lại hồ sơ cây ở văn phòng trường chứ không chỉ trong nhóm lớp.
Đây là kiểu cây kỷ niệm dễ chết nhất: trồng vào cuối năm học khi nắng hè gay gắt, người trồng ra trường ngay sau đó, không ai được giao tưới. Bài dưới đi qua các bước để món quà này thật sự còn đó khi khoá học quay lại họp lớp mười năm, hai mươi năm sau.
Cây lưu niệm có ý nghĩa gì với một khoá học
Sân trường Việt Nam gắn với vài loài cây đến mức thành biểu tượng: phượng vĩ nở đúng mùa thi và mùa chia tay, bằng lăng tím, hoa sữa ở các trường Hà Nội, bàng với lá đỏ cuối năm. Nhiều cây trong số đó đã được các khoá trước trồng, mà người học sau không biết. Một cây có tên khoá, có hồ sơ, thay đổi điều đó: học sinh khoá sau biết cây này của anh chị nào, năm nào.
Với người trồng, cây là lý do để quay lại trường. Họp lớp hai mươi năm, cả lớp đứng chụp ảnh dưới cây mình trồng năm mười tám tuổi là một khoảnh khắc mà món quà lưu niệm nào khác cũng khó thay. Với nhà trường, một hàng cây có tên các khoá là phần lịch sử sống của trường, có thể dùng trong các buổi sinh hoạt truyền thống.
Món quà này cũng có giá trị giáo dục thực tế. Học sinh tự tìm hiểu loài cây, tìm nơi bán cây giống rõ nguồn, học cách trồng đúng kỹ thuật, và viết hồ sơ cây. Đó là một dự án nhỏ mà cả lớp làm được trong vài tuần, kết quả nhìn thấy được trong nhiều năm.
Các bước làm việc với nhà trường
Một cây trồng không xin phép, dù có thiện chí, có thể bị nhổ khi trường cải tạo sân. Trình tự nên làm:
- Đại diện lớp gặp giáo viên chủ nhiệm và người phụ trách cơ sở vật chất của trường, nói rõ ý định trồng cây lưu niệm.
- Hỏi trường có quy hoạch cây xanh không, có khu vực nào dành cho cây lưu niệm không, có loài cây nào trường muốn trồng hoặc không cho trồng.
- Đề xuất hai ba loài cây, kèm lý do và kích thước khi trưởng thành, để trường chọn vị trí hợp lý.
- Thống nhất ai chăm cây sau khi khoá ra trường: bảo vệ, nhân viên chăm cây, hay một lớp khoá dưới nhận "đỡ đầu".
- Thống nhất cách gắn tên: cọc tên, bia đá nhỏ hay thẻ treo, nội dung ghi gì, chất liệu gì.
- Chọn ngày trồng: lý tưởng là đầu mùa mưa, có thể sớm hơn lễ tốt nghiệp để cây có thời gian bén rễ.
- Sau buổi trồng, nộp một bản hồ sơ cây cho văn phòng trường, một bản lưu trong nhóm lớp.
Với trường đại học có khuôn viên lớn, thường có bộ phận quản trị cơ sở vật chất phụ trách cây xanh. Họ hiểu đất, nước, quy hoạch của trường hơn ai hết, nên lắng nghe góp ý của họ về loài và vị trí.
Chọn loài cho sân trường: an toàn trước, đẹp sau
Sân trường là nơi đông trẻ em, nên tiêu chí an toàn đặt lên đầu. Một số loài hay được cân nhắc:
| Loài | Điểm cộng | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Phượng vĩ | gắn với mùa thi, hoa rực rỡ | cành có thể giòn khi già, cần tỉa định kỳ; rễ nổi ở chỗ hẹp |
| Bằng lăng | hoa tím mùa hè, tán gọn, rễ ít phá | cần nắng tốt |
| Lộc vừng | hoa rủ đẹp, hợp ven hồ, sân rộng | thích ẩm, lớn chậm hơn |
| Sao đen, dầu rái | sống rất lâu, bóng mát lớn | cần sân rất rộng; hợp khuôn viên đại học hơn sân trường phổ thông |
| Hoàng yến (muồng hoàng yến) | hoa vàng rực, hợp miền Nam | cần nắng, cành có thể gãy khi gió mạnh |
| Cây ăn quả | trẻ thích, giáo dục tốt | quả rụng, thu hút ong kiến; chỉ hợp khu vườn trường riêng |
Nên tránh trúc đào, thông thiên và các loài có nhựa hoặc quả độc ở sân trường mầm non, tiểu học. Cũng tránh loài gỗ giòn lớn nhanh như keo, bạch đàn ở khu vực học sinh chơi, vì cành gãy khi mưa bão là rủi ro thật.
Biến việc trồng cây thành một dự án học tập của lớp
Cây lưu niệm sẽ được trân trọng hơn nếu cả lớp tự tay làm từ đầu thay vì chỉ góp tiền mua cây. Một cách chia việc trong vài tuần cuối năm học:
- Nhóm tìm hiểu loài: tra cứu đặc điểm của hai ba loài trường gợi ý, kích thước trưởng thành, mùa hoa, nhu cầu nước và nắng, rồi trình bày trước lớp để cả lớp bình chọn.
- Nhóm cây giống: tìm vườn ươm có ghi nguồn gốc rõ ràng, hỏi cây ghép hay cây hạt, tuổi cây, cách vận chuyển; chụp ảnh cây khi nhận.
- Nhóm kỹ thuật: học cách đào hố, bón lót, đặt cây, cắm cọc, phủ gốc từ người phụ trách cây xanh của trường hoặc một phụ huynh làm vườn.
- Nhóm hồ sơ: soạn hồ sơ cây, chụp ảnh buổi trồng, đo chiều cao ban đầu, ghi vị trí, lập lịch tưới mùa hè.
- Nhóm truyền thông: viết một đoạn ngắn về cây cho bản tin của trường hoặc buổi chào cờ, mời lớp khoá dưới nhận đỡ đầu.
Với học sinh tiểu học, giáo viên làm phần lớn việc, học sinh tham gia tưới, vẽ cây, đặt tay vào cây chụp ảnh. Với học sinh trung học và sinh viên, có thể giao gần như toàn bộ cho lớp tự làm.
Kỹ thuật trồng cơ bản cho cây sân trường
Sân trường thường có lớp đất mặt nghèo, lẫn gạch vụn và xà bần từ những lần xây sửa. Vì vậy hố trồng nên đào rộng và sâu hơn bầu cây nhiều lần, nhặt bỏ gạch đá, thay bằng đất mặt tốt trộn phân hữu cơ đã hoai. Nếu dưới hố là lớp nền nện chặt, nên xới phá thêm đáy hố để rễ đi xuống được và nước không đọng lại.
Khi đặt cây, rạch bỏ túi bầu nhẹ tay để không vỡ bầu đất; cổ rễ, chỗ thân chuyển sang rễ, phải ngang mặt đất, không vùi sâu. Lấp đất từng lớp, nén vừa phải, tưới đẫm để đất lấp kín các khe hở. Cắm cọc chống ba chân, buộc vào thân bằng dây mềm có lót, không dùng dây thép trần.
Ở chỗ có học sinh chạy nhảy, nên làm một bồn bảo vệ quanh gốc, có thể chỉ là một vòng gạch thấp hoặc một khung tre, để cây non không bị va, giẫm vào gốc. Sau một hai năm, khi cây đã đứng vững, tháo cọc và dây; nếu để lâu, dây buộc thắt vào thân sẽ làm cây gãy ngang khi gặp gió lớn.
Giữ cây sống qua mùa hè đầu tiên
Cây lưu niệm thường trồng vào tháng Năm, tháng Sáu, đúng lúc học sinh nghỉ hè và sân trường vắng. Ở miền Bắc và miền Trung, đây là mùa nắng nóng; ở miền Nam là đầu mùa mưa nên dễ hơn. Ba tháng hè quyết định cây sống hay chết. Cách làm thực tế là lập một lịch tưới cho mùa hè: các bạn ở gần trường chia nhau tuần, mỗi tuần một hai người ghé tưới, chụp ảnh gửi vào nhóm lớp.
Phủ gốc dày bằng rơm, lá khô hoặc mùn cưa để giữ ẩm, làm một bồn đất nhỏ quanh gốc để nước tưới không chảy đi. Cắm cọc chống ba chân cho cây không đổ khi có giông. Nếu sân trường bê tông hoá nhiều, hỏi trường có thể chừa một ô đất đủ rộng quanh gốc không; cây trong ô đất quá nhỏ sẽ còi và rễ phá nền gạch.
Nếu không có ai ở gần trường trong hè, hãy nhờ bác bảo vệ hoặc nhân viên chăm cây của trường tưới giúp theo lịch, và cả lớp góp một món quà cảm ơn nhỏ. Đây là cách làm phổ biến và hiệu quả hơn nhiều so với hy vọng trời sẽ mưa đủ.
Từ năm học mới, việc chăm cây chuyển sang người được giao. Một cách hay là giao cho lớp khoá dưới cùng chuyên ngành hoặc cùng dãy phòng "nhận đỡ đầu" cây, ghi tên lớp đó vào hồ sơ cây. Khi lớp đỡ đầu ra trường, họ trao lại cho một lớp mới. Chuỗi trao tay này tự nó thành một truyền thống của trường.
Hồ sơ cây lưu niệm nên có gì
Hồ sơ cây của tập thể cần đủ để người lạ hiểu được, vì người giữ cây sẽ thay đổi nhiều lần:
- Tên khoá, lớp, niên khoá, giáo viên chủ nhiệm.
- Loài cây, giống, nơi mua cây giống, chiều cao khi trồng.
- Ngày trồng, vị trí chính xác trong khuôn viên (mô tả theo toà nhà, cột mốc, kèm toạ độ nếu có).
- Danh sách người tham gia trồng hoặc đường dẫn tới danh sách lớp lưu ở trường.
- Người hoặc lớp được giao chăm sóc, và lịch sử trao tay qua các năm.
- Ảnh buổi trồng, ảnh cây hằng năm chụp từ cùng một góc.
- Các sự kiện: lần ra hoa đầu, những lần tỉa lớn, sâu bệnh, bão gãy cành.
Nếu trường dùng mã QR cho cây, hồ sơ công khai chỉ nên hiện tên khoá, loài cây, năm trồng và ảnh; danh sách học sinh kèm thông tin cá nhân nên để ở bản lưu nội bộ của trường.
Những cách làm khác khi trường không còn chỗ trồng
Nhiều trường nội thành đã kín sân, không còn đất cho cây mới. Khi đó lớp có thể tặng trường một cây thay thế cho cây đã già yếu theo kế hoạch của trường, hoặc nhận chăm một cây có sẵn và gắn tên khoá vào cây đó, với sự đồng ý của trường. Cũng có thể góp cây cho một trường ở vùng khó khăn, trồng trong chuyến đi tình nguyện, và giữ liên lạc với giáo viên ở đó để nhận ảnh cây mỗi năm.
Một lựa chọn nữa là trồng cây ở nhà một bạn trong lớp có vườn ở ngoại thành, cả lớp cùng về trồng và hẹn nhau về thăm. Cách này ít trang trọng hơn nhưng cây có chủ chăm cụ thể.
Một hướng khác là trồng ở nơi công cộng gần trường như công viên, bờ hồ, qua chương trình trồng cây của phường, xã. Khi đó cần làm việc với đơn vị quản lý cây xanh của địa phương, chọn loài theo danh mục của họ, và chấp nhận rằng cây sẽ do họ quản lý. Hồ sơ cây vẫn do lớp giữ, ghi rõ đơn vị quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây lưu niệm ở trường có cần xin phép không?
Cần. Khuôn viên trường có quy hoạch, đường ống, móng công trình và kế hoạch cải tạo mà học sinh không nắm được. Xin phép giúp cây được đặt đúng chỗ, được chăm và không bị nhổ khi trường sửa sân. Thường chỉ cần làm việc với giáo viên chủ nhiệm và người phụ trách cơ sở vật chất.
Nên trồng cây phượng làm cây lưu niệm không?
Phượng gắn với mùa thi nên rất được ưa chuộng, nhưng cây cần sân rộng, nhiều nắng, và khi già cành có thể giòn, cần tỉa định kỳ. Nếu trường có chỗ rộng và có người tỉa cây, phượng là lựa chọn đẹp. Sân hẹp thì bằng lăng thường an toàn hơn.
Ai chịu trách nhiệm khi cây lưu niệm gãy đổ làm hại người?
Cây trong khuôn viên trường do nhà trường quản lý, nên việc chọn loài an toàn, tỉa cành và kiểm tra cây trước mùa bão là trách nhiệm của trường. Đó cũng là lý do lớp nên để trường quyết định loài và vị trí, thay vì tự trồng.
Cây lưu niệm bị chết sau khi khoá đã ra trường thì sao?
Nhà trường hoặc lớp đỡ đầu nên báo lại cho đại diện khoá, kèm ảnh và nguyên nhân. Khoá có thể góp cây thay thế, trồng vào mùa thuận lợi. Hồ sơ cây ghi cả cây đầu và cây thay, để câu chuyện vẫn liền mạch.
Lớp có thể gắn biển tên lên cây lưu niệm không?
Không nên đóng đinh hay quấn dây quanh thân. Cách bền nhất là cọc tên hoặc tấm đá nhỏ đặt cạnh gốc, chữ khắc thay vì sơn. Nội dung nên ngắn: tên khoá, niên khoá, loài cây, năm trồng.