Cây chiết và cây giâm cành là bản sao di truyền của cây mẹ, nên mang trọn danh tính giống của cây mẹ; cây ghép có hai danh tính chồng lên nhau, phần ngọn mang giống của cành ghép còn bộ rễ mang giống của gốc ghép; cây gieo từ hạt là một cá thể mới, thường không giống hệt cây mẹ. Ba cách nhân giống này vì vậy cần ba cách ghi hồ sơ khác nhau, và mỗi cách có một kiểu lẫn giống riêng.
Người trồng hay chỉ hỏi "cây này giống gì" mà quên hỏi "cây này được tạo ra bằng cách nào". Câu hỏi thứ hai quyết định câu trả lời của câu hỏi thứ nhất có đáng tin đến đâu. Bài này giải thích cơ chế di truyền của từng phương pháp ở mức người làm vườn cần biết, những trường hợp đặc biệt như hạt đa phôi, ghép cải tạo, cây hai gốc, và cách ghi từng loại vào hồ sơ cây để mấy năm sau đọc lại vẫn hiểu.
Cây chiết, cây giâm: một bản sao, một danh tính
Khi chiết một cành, người ta khoanh vỏ, bó bầu đất cho cành ra rễ ngay trên cây mẹ rồi cắt xuống trồng. Khi giâm, cành được cắt rời rồi kích thích ra rễ trong giá thể. Ở cả hai cách, cái cây mới chỉ là một phần cơ thể của cây mẹ tiếp tục sống trên rễ của chính nó. Về di truyền, nó giống hệt cây mẹ, trừ những đột biến hiếm gặp.
Vì thế danh tính giống của cây chiết gắn chặt với danh tính cây mẹ. Hồ sơ cây chiết chỉ cần trả lời rõ một câu: chiết từ cây nào. Nếu cây mẹ là cây đầu dòng được công nhận, hoặc ít nhất là một cây đã cho trái nhiều năm và được nhận diện đúng giống, thì cây chiết thừa hưởng toàn bộ sự chắc chắn ấy. Nếu cây mẹ chỉ là "một cây trong vườn bạn bè", danh tính cây chiết cũng mơ hồ như vậy.
Chỗ yếu của cây chiết không nằm ở giống mà ở bộ rễ: rễ mọc từ cành nên không có rễ cọc, cây có thể kém chịu gió, kém chịu hạn hơn cây ghép trên gốc khoẻ. Đó là chuyện kỹ thuật canh tác, nhưng nên ghi vào hồ sơ phương pháp nhân giống để người chăm cây về sau biết vì sao cây này cần chống đỡ khi gió mùa.
Cây ghép: hai danh tính trên một thân
Cây ghép gồm hai cá thể di truyền khác nhau được nối lại. Phần trên vết ghép, mọc từ cành ghép hoặc mắt ghép, quyết định lá, hoa, trái; đây là phần mang tên giống mà người mua trả tiền. Phần dưới vết ghép là gốc ghép, thường gieo từ hạt hoặc là một dòng gốc chọn lọc; nó quyết định bộ rễ, sức hút nước, khả năng chịu úng, chịu mặn, chống chịu một số bệnh hại vùng rễ và phần nào sức sinh trưởng của cả cây.
Hồ sơ cây ghép vì thế phải ghi đủ hai danh tính: giống ngọn lấy từ cây mẹ hoặc vườn đầu dòng nào, và gốc ghép là gì, nguồn hạt hoặc dòng gốc nào. Ghi thiếu gốc ghép giống như ghi tên một người mà không ghi quê quán: vẫn gọi được, nhưng khi có chuyện thì không lần ra được gì.
Rủi ro đặc trưng của cây ghép là chồi gốc. Mắt ngủ trên phần gốc ghép, bên dưới vết ghép, có thể bật chồi. Nếu không tỉa kịp, chồi gốc lớn mạnh, có khi lấn át cả phần ngọn, và vài năm sau cây ra trái của gốc ghép chứ không phải của giống đã mua. Nhiều trường hợp người trồng tưởng bị bán nhầm giống, khi kiểm kỹ mới thấy cành đang ra trái mọc từ dưới vết ghép. Hồ sơ cây nên có ghi chú vị trí vết ghép, độ cao tính từ mặt đất, để người chăm biết chỗ nào là ranh giới.
So sánh ba phương pháp dưới góc truy xuất
Bảng dưới đây không bàn chuyện phương pháp nào tốt hơn về năng suất hay kỹ thuật, chỉ so chúng ở góc danh tính giống và những gì hồ sơ cần ghi.
| Phương pháp | Phần nào mang tên giống | Hồ sơ cần ghi | Kiểu lẫn giống hay gặp |
|---|---|---|---|
| Chiết, giâm | Toàn bộ cây, giống hệt cây mẹ | Cây mẹ cụ thể, ngày chiết hoặc giâm, nơi thực hiện | Lấy nhầm cành từ cây bên cạnh, cây mẹ vốn đã sai giống |
| Ghép | Phần trên vết ghép; gốc mang giống riêng | Nguồn cành ghép, loại gốc ghép và nguồn hạt gốc, ngày ghép, vị trí vết ghép | Cành lẫn trong vườn ươm, chồi gốc lấn ngọn, gốc ghép không rõ |
| Gieo hạt | Cá thể mới, thường khác cây mẹ | Cây mẹ cho hạt, mùa thu hạt, cây cha nếu biết; ghi rõ là cây thực sinh | Bán cây hạt như cây ghép, gọi tên giống của cây mẹ cho cây con |
| Nuôi cấy mô | Toàn bộ cây, theo dòng mẹ đưa vào cấy | Dòng mẹ, cơ sở nuôi cấy, đợt ra ngôi | Biến dị khi cấy chuyền nhiều lần, nhầm dòng trong phòng cấy |
Nuôi cấy mô được đưa vào bảng để đủ bức tranh; chuyện truy về dòng mẹ của cây mô có một bài riêng trong chuyên mục này.
Cây gieo hạt: vì sao con không giống mẹ, và ngoại lệ
Hạt là kết quả thụ phấn. Phần lớn cây ăn quả thụ phấn chéo nhờ côn trùng, gió. Hạt mang một nửa di truyền từ cây mẹ, một nửa từ cây cha không rõ là cây nào trong vùng. Cây mọc từ hạt vì vậy là một tổ hợp mới, có thể tốt hơn, tệ hơn hoặc rất khác cây mẹ.
Tên giống không truyền qua hạt. Gọi một cây hạt bằng tên giống của cây mẹ là sai về bản chất. Hồ sơ đúng phải ghi "cây thực sinh từ hạt của cây X", không ghi tên giống như thể đó là cây ghép.
Ngoại lệ hạt đa phôi. Ở một số giống cam quýt và xoài, một hạt có nhiều phôi, trong đó có phôi hình thành từ mô của cây mẹ mà không qua thụ phấn. Cây mọc từ phôi ấy giống mẹ. Đây là lý do hạt của một số loài được ưa dùng làm gốc ghép vì cây con đồng đều. Nhưng không dễ biết cây con nào từ phôi vô tính, nên vẫn không nên coi cây hạt là bản sao.
Giai đoạn non trẻ dài. Cây hạt thường cần nhiều năm hơn cây ghép mới ra hoa. Trong thời gian đó, không có cách nào chắc chắn nhìn lá mà biết trái sẽ ra sao. Đó cũng là khoảng thời gian một lô cây hạt bán như cây ghép có thể không bị phát hiện.
Giá trị riêng của cây hạt. Cây hạt có rễ cọc, sống lâu, và là nguồn đa dạng di truyền. Trong trồng rừng, cây bản địa, cây kỷ niệm muốn sống trăm năm, cây hạt có chỗ đứng riêng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được bán dưới danh tính không đúng.
Ghép cải tạo và cây hai gốc: những danh tính chồng lớp
Ghép cải tạo là cưa bỏ tán cũ của một cây trưởng thành rồi ghép giống mới lên thân hoặc chồi mới mọc từ gốc cây cũ. Ở Tây Nguyên, nhiều vườn cà phê vối già đã được cải tạo bằng cách ghép chồi các dòng chọn lọc lên gốc cây cũ; với sầu riêng, bơ cũng có người làm tương tự. Sau cải tạo, một cái cây có ít nhất hai lớp danh tính: gốc rễ và thân thuộc cây cũ, có thể là cây hạt; tán và trái thuộc giống mới.
Hồ sơ cây ghép cải tạo nên giữ cả lịch sử: cây gốc trồng năm nào, giống gì hoặc cây hạt; năm cải tạo; giống mới, nguồn chồi; người thực hiện. Khi bán vườn, người mua vườn đọc được rằng cây có bộ rễ nhiều năm tuổi nhưng tán mới mấy năm, một thông tin có ý nghĩa thật về sức khoẻ và sản lượng.
Cây hai gốc là cách làm ở một số vườn ươm sầu riêng: một cây con được ghép thêm một gốc phụ, để có hai bộ rễ. Với truy xuất, điều này có nghĩa là có thể có hai gốc ghép khác nguồn trên một cây. Nếu vườn ươm có ghi, nên chép đủ vào hồ sơ; nếu không, ít nhất ghi "cây hai gốc, chưa rõ nguồn gốc phụ" để người đọc sau biết chỗ thiếu.
Khi phương pháp nhân giống bị khai sai lúc bán
Cây hạt bán như cây ghép. Đây là kiểu sai phổ biến và khó phát hiện nhất, vì cây hạt non trông khoẻ, lá đẹp, giá vốn rẻ. Người mua nên tìm vết ghép trên thân, hỏi ngày ghép, và nghi ngờ khi cả lô cây không có vết nối rõ ràng mà vẫn được gọi là cây ghép.
Cây chiết bán như cây ghép gốc khoẻ. Với loài mà gốc ghép quan trọng cho sức chống chịu, như những cây hay gặp bệnh vùng rễ, cây chiết được giới thiệu nhầm là cây ghép có thể làm người trồng chủ quan với mùa mưa úng. Thân cây chiết không có vết ghép, bộ rễ toả ngang từ một khối, không có rễ cọc.
Cây ghép gốc tạp gọi là gốc chọn lọc. Gốc ghép gieo từ hạt mua đại trà thường không đồng đều. Nếu vườn ươm quảng cáo gốc chọn lọc, nên hỏi gốc ấy là gì, hạt lấy từ đâu, có giấy tờ hay không. Câu trả lời mơ hồ nên được ghi vào hồ sơ với mức tin cậy thấp.
Cây mô gọi là cây ghép hoặc ngược lại. Một số loài như chuối, keo, lan chủ yếu được nhân bằng nuôi cấy mô. Khi phương pháp được khai lẫn lộn, mối nối về dòng mẹ cũng sai theo. Hỏi rõ cơ sở nuôi cấy là ai nếu người bán nói cây được nhân bằng mô.
Ghi phương pháp nhân giống vào hồ sơ cây
Cách ghi gọn mà đủ, áp dụng cho một vườn gia đình hay một dự án trồng cây định danh:
- Thêm một trường bắt buộc "phương pháp nhân giống" với các giá trị cố định: chiết, giâm, ghép, ghép cải tạo, hạt, nuôi cấy mô, chưa rõ.
- Với cây ghép, tách hai trường "giống ngọn" và "gốc ghép"; với ghép cải tạo, thêm trường "gốc cũ" và "năm cải tạo".
- Với cây hạt, ghi "thực sinh từ hạt của" kèm cây mẹ, không điền tên giống vào trường giống.
- Đánh dấu vị trí vết ghép bằng ảnh có thước hoặc ghi chiều cao tính từ mặt đất.
- Thêm dòng nhắc việc định kỳ "kiểm chồi gốc" trong nhật ký chăm cây ghép, nhất là mùa mưa khi chồi bật mạnh.
- Khi chưa biết phương pháp, chọn "chưa rõ" và ghi lý do, đừng đoán rồi ghi như thật.
Giá trị "chưa rõ" quan trọng hơn người ta tưởng. Một hồ sơ trung thực về chỗ không biết dễ dùng hơn nhiều so với một hồ sơ đầy đủ nhưng có những dòng đoán mò.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn bằng mắt có phân biệt được cây ghép với cây chiết không?
Cây ghép thường có một vết nối hoặc chỗ thân phình, đổi màu vỏ ở gần gốc. Cây chiết không có vết ấy và thường không có rễ cọc. Tuy nhiên khi cây lớn, vết ghép mờ dần nên giấy tờ và hồ sơ đáng tin hơn quan sát.
Chồi mọc từ gốc cây ghép có nên giữ lại làm cây mới không?
Không nên, vì chồi ấy mang giống của gốc ghép, không phải giống đã mua. Nếu muốn giữ để làm gốc ghép cho việc khác thì phải đánh dấu rõ ràng, ghi vào sổ như một cây khác hẳn, tránh để lẫn với cây giống chính.
Cây hạt có thể được công nhận là cây đầu dòng không?
Một cây mọc từ hạt nếu sau nhiều năm cho trái tốt, ổn định, có thể được bình tuyển và công nhận theo quy định, rồi nhân bằng ghép hoặc chiết. Khi đó các cây nhân ra mới mang danh tính của cây ấy, còn hạt của nó vẫn không.
Gốc ghép có làm thay đổi vị trái không?
Gốc ghép không đổi giống của trái, nhưng ảnh hưởng tới sức cây, khả năng hút nước và dinh dưỡng, nên có thể ảnh hưởng phần nào kích cỡ, độ ngọt và thời điểm chín. Đó là lý do hồ sơ nên ghi gốc ghép, để so sánh giữa các cây cùng giống.
Cây mua là cây ghép nhưng không biết gốc gì thì ghi thế nào?
Ghi "gốc ghép: chưa rõ" và lưu lại câu trả lời của người bán nếu có. Có thể hỏi lại vườn ươm qua tin nhắn để có thêm bằng chứng. Đừng tự điền một loại gốc phổ biến chỉ vì đoán là vậy.
Cây ghép cải tạo có tính tuổi cây theo gốc hay theo tán?
Nên ghi cả hai: tuổi bộ rễ tính từ năm trồng cây gốc, tuổi tán tính từ năm ghép cải tạo. Hai con số ấy nói hai chuyện khác nhau, và người đọc hồ sơ, nhất là người mua vườn, cần cả hai.