Nhận nuôi một cây trong dự án trồng rừng có ý nghĩa thật khi dự án trồng đúng loài cho đúng nơi, chăm đủ những năm đầu để cây sống được, và công khai tỷ lệ sống của cả khu theo thời gian. Số cây đã trồng không nói lên nhiều; số cây còn sống sau ba, năm năm mới là con số đáng hỏi. Lời hứa "cây của bạn hấp thụ bao nhiêu carbon" thì cần nghe với sự thận trọng, vì lượng carbon một cây giữ được thay đổi rất lớn theo loài, tuổi và nơi trồng.
Trồng cây gây rừng là việc có lịch sử dài ở Việt Nam, từ phong trào Tết trồng cây gắn với lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1959 đến các chương trình trồng rừng phòng hộ, rừng ngập mặn ven biển và đề án trồng một tỷ cây xanh giai đoạn 2021 đến 2025. Bên cạnh nhà nước, nhiều tổ chức xã hội và doanh nghiệp cũng mời người dân góp tiền trồng cây, có nơi gắn mỗi cây với một mã và tên người góp. Bài này giúp bạn phân biệt chương trình làm thật với chương trình chỉ đếm cây trồng xuống đất.
Vì sao số cây trồng chưa nói lên điều gì
Trồng cây xuống đất là phần dễ và rẻ nhất của một dự án trồng rừng. Phần khó và tốn kém là những năm sau: làm cỏ để cây non không bị cỏ tranh sáng, tưới hoặc che chắn qua mùa khô đầu tiên, phòng cháy, ngăn trâu bò, trồng dặm những cây chết. Nhiều dự án trên thế giới đã bị phê phán vì công bố số cây trồng rất lớn trong một ngày, rồi sau vài năm đa số cây không còn.
Tỷ lệ cây sống thay đổi rất nhiều tuỳ loài, thời điểm trồng, chất lượng cây giống và công chăm. Không có con số chung cho mọi dự án, và không nên tin một dự án nói tỷ lệ sống gần như tuyệt đối mà không có cách đo rõ ràng. Một dự án đáng tin sẽ nói được họ đo tỷ lệ sống thế nào: đếm toàn bộ hay đếm trên các ô mẫu, đo vào thời điểm nào, ai đo, và họ trồng dặm bao nhiêu sau mỗi lần đo.
Vì vậy, khi được mời nhận nuôi một cây, hỏi số cây đã trồng chỉ là bước đầu. Câu hỏi quan trọng hơn là: cây trồng lứa đầu tiên của dự án bây giờ còn bao nhiêu phần trăm, và dự án cam kết chăm cây của bạn trong bao nhiêu năm.
Đọc một dự án trồng rừng qua năm câu hỏi
Bảng dưới là năm câu hỏi đơn giản và câu trả lời bạn mong muốn. Dự án làm thật trả lời được hầu hết mà không lúng túng.
| Câu hỏi | Câu trả lời đáng tin | Câu trả lời cần thận trọng |
|---|---|---|
| Trồng loài gì, vì sao chọn loài đó | Cây bản địa hợp vùng, có tỷ lệ phối trộn nhiều loài, có lý do sinh thái | Một loài mọc nhanh duy nhất, hoặc loài không có ở vùng đó |
| Đất của ai, có được giữ lâu dài không | Nêu rõ chủ rừng, loại rừng, thoả thuận bảo vệ dài hạn | Không rõ, hoặc đất có thể chuyển mục đích |
| Chăm cây bao lâu | Có kế hoạch chăm ít nhất vài năm đầu, có kinh phí riêng cho việc này | Chỉ nói về ngày trồng |
| Tỷ lệ sống đo thế nào | Ô mẫu, đếm định kỳ, công bố kết quả, trồng dặm | Không đo, hoặc chỉ nói "cây phát triển tốt" |
| Người dân địa phương tham gia ra sao | Cộng đồng được thuê chăm, được hưởng lợi từ rừng | Không nhắc tới người dân |
Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua nhưng rất quan trọng: rừng tồn tại lâu dài khi người sống quanh đó có lý do để bảo vệ nó. Một dự án không có chỗ cho cộng đồng địa phương thường khó giữ cây sau khi kinh phí hết.
Carbon: hiểu đúng để không bị con số đánh lừa
Lượng carbon mỗi cây rất khác nhau. Một cây non vài năm tuổi giữ rất ít carbon; một cây gỗ lớn trưởng thành giữ nhiều hơn gấp bội. Loài, mật độ, đất, khí hậu đều làm thay đổi con số. Các lời giới thiệu đưa ra một con số cố định cho "mỗi cây mỗi năm" thường là con số trung bình thô, không áp dụng được cho cây cụ thể của bạn.
Carbon được giữ trong nhiều năm, không phải ngay. Phần lớn lượng carbon cây hấp thụ tích luỹ khi cây lớn, tức là sau nhiều năm. Nếu cây chết trong năm thứ hai, lượng carbon gần như bằng không. Lời hứa "trung hoà carbon ngay khi bạn nhận nuôi" là cách nói không chính xác.
Tín chỉ carbon là một quy trình riêng. Tín chỉ carbon từ rừng được tạo ra qua các dự án có phương pháp đo đạc chuẩn, được thẩm định độc lập và đăng ký theo một tiêu chuẩn. Việt Nam đã chuyển nhượng kết quả giảm phát thải từ rừng ở vùng Bắc Trung Bộ cho một quỹ do Ngân hàng Thế giới quản lý. Đây là quy mô cả vùng, khác hẳn một cây lẻ.
Ý nghĩa thật vượt ra ngoài carbon. Rừng phục hồi giữ đất chống xói mòn, điều tiết nước, chắn gió bão ven biển, làm nơi sống cho động vật. Rừng ngập mặn giảm sức sóng và giữ bờ biển. Những lợi ích này khó quy thành con số cho từng cây, nhưng là lý do chính đáng để góp.
Mã cây, toạ độ, ảnh vệ tinh: kiểm chứng tới mức nào là hợp lý
Nhiều chương trình gắn mỗi cây với một mã và toạ độ, gửi người góp ảnh cây kèm vị trí. Đây là cách làm tốt, nhưng cần hiểu giới hạn. Trong một khu rừng mới trồng với hàng nghìn cây non giống nhau, việc theo dõi chính xác từng cây qua nhiều năm đòi hỏi công sức lớn: thẻ có thể rơi, cây có thể chết và được trồng dặm, toạ độ của thiết bị định vị cầm tay có sai số vài mét, đủ để nhầm cây này với cây bên cạnh.
Vì vậy, với dự án trồng rừng, hợp lý hơn là kiểm chứng ở cấp khu và lô. Ảnh vệ tinh qua các năm cho thấy một khu đất trống có đang chuyển sang màu xanh hay không; nhiều dịch vụ ảnh vệ tinh miễn phí cho phép bất kỳ ai xem lại hình ảnh của một vị trí theo thời gian. Ảnh chụp từ thiết bị bay không người lái, báo cáo tỷ lệ sống theo ô mẫu, chuyến thăm của tình nguyện viên là những bằng chứng có giá trị hơn một tấm ảnh cận cảnh một cây.
Nếu chương trình hứa cập nhật ảnh riêng từng cây hằng năm trong nhiều năm, hỏi họ làm việc đó thế nào và tốn bao nhiêu công. Một lời hứa quá chi tiết so với nguồn lực của dự án là dấu hiệu nên hỏi thêm. Điều bạn cần nhất không phải ảnh của đúng cây mình, mà là bằng chứng khu rừng đang thật sự lớn lên.
Tiền góp đi đâu: đọc cơ cấu chi phí của một dự án
Một câu hỏi thẳng nhưng hợp lý là: trong số tiền bạn góp cho một cây, bao nhiêu đi vào cây giống, bao nhiêu vào công trồng, bao nhiêu vào chăm sóc những năm sau, bao nhiêu vào quản lý và truyền thông. Không có tỷ lệ chuẩn, vì chi phí phụ thuộc địa hình, loài cây, khoảng cách tới vườn ươm và giá nhân công từng vùng. Nhưng một dự án minh bạch nói được cơ cấu ấy ở mức khái quát.
Điều đáng chú ý là phần chăm sóc. Nếu gần như toàn bộ tiền dồn vào ngày trồng, với cây giống, áo đồng phục, sân khấu và ảnh truyền thông, còn phần chăm ba năm sau không có dòng nào, khả năng cao là cây sẽ bị bỏ mặc khi sự kiện kết thúc. Ngược lại, một dự án dành phần đáng kể cho việc thuê người địa phương làm cỏ, tưới, trồng dặm và tuần tra cháy rừng đang đầu tư vào đúng chỗ khó nhất.
Bạn cũng nên hỏi dự án có báo cáo tài chính công khai không, ai kiểm tra báo cáo đó. Với tổ chức xã hội nhận đóng góp từ cộng đồng, công khai thu chi là nghĩa vụ đạo lý tối thiểu; với doanh nghiệp, ít nhất họ nên cho biết mảng trồng cây là hoạt động thiện nguyện, trách nhiệm xã hội hay là sản phẩm có lời.
Cách góp vào một dự án trồng rừng cho có ích nhất
Nếu bạn quyết định góp, vài cách làm dưới đây giúp khoản góp của bạn đi vào phần có tác dụng nhất của dự án.
- Chọn dự án có kế hoạch chăm và kinh phí chăm rõ ràng, không chỉ kinh phí trồng.
- Ưu tiên dự án trồng nhiều loài bản địa hợp vùng hơn dự án trồng một loài để đạt con số nhanh.
- Hỏi báo cáo tỷ lệ sống của các lứa trước, và đề nghị được nhận báo cáo của lứa bạn góp sau một năm, ba năm.
- Tham gia một buổi trồng hoặc chăm cây nếu có thể; một lần tận mắt thấy cách dự án làm việc cho bạn biết nhiều hơn mọi báo cáo.
- Cân nhắc góp định kỳ nhỏ thay vì một lần lớn, để dự án có nguồn tiền đều cho việc chăm cây nhiều năm.
- Giữ kỳ vọng đúng: bạn đang góp cho một khu rừng, tên của bạn gắn với một cây là cách ghi nhận, không phải quyền sở hữu.
Nhiều người quen nghĩ góp tiền trồng cây là xong việc khi cây được đặt xuống đất. Thực ra phần đáng góp nhất là những năm sau đó, khi không còn ai chụp ảnh nhưng cây vẫn cần người làm cỏ và tưới nước.
Rừng ngập mặn và rừng ven biển: trường hợp riêng đáng biết
Trồng rừng ngập mặn ven biển là một trong những hướng được nhiều tổ chức mời góp, vì lợi ích chắn sóng, giữ đất và làm nơi sinh sản cho thuỷ sản là rõ ràng. Nhưng đây cũng là loại khó trồng: cây non dễ bị sóng cuốn, bị phù sa vùi, bị hà bám, và trồng sai cao độ bãi triều thì cây không sống được. Một dự án ngập mặn đáng tin thường chọn loài theo từng vùng bãi, trồng đúng mùa, có biện pháp giảm sóng tạm thời, và thừa nhận tỷ lệ chết giai đoạn đầu có thể cao.
Với rừng ven biển trên cát, phi lao và các loài chịu gió thường được dùng làm đai chắn gió, chắn cát. Khi nhận nuôi cây ở đây, hỏi cây thuộc đai rừng phòng hộ hay rừng sản xuất, vì đai phòng hộ thường được giữ lâu dài, còn rừng sản xuất có thể được khai thác theo chu kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Góp tiền trồng một cây trong dự án rừng thì cây đó có phải của mình không?
Không. Cây thuộc chủ rừng theo quy định, có thể là ban quản lý rừng, cộng đồng hay doanh nghiệp. Tên của bạn gắn với cây là cách ghi nhận đóng góp. Điều bạn nên đòi hỏi là minh bạch về việc trồng và chăm, không phải quyền sở hữu.
Có cách nào tự kiểm một khu rừng mới trồng có thật không?
Hỏi toạ độ hoặc vị trí khu trồng, rồi xem ảnh vệ tinh qua các năm trên các dịch vụ bản đồ vệ tinh miễn phí. Khu đất trống chuyển dần sang màu xanh đều là dấu hiệu tốt. Kết hợp với ảnh chụp từ thực địa và báo cáo tỷ lệ sống của dự án để có bức tranh đầy đủ.
Nhận nuôi cây có giúp doanh nghiệp tuyên bố trung hoà carbon không?
Một vài cây lẻ không đủ căn cứ cho tuyên bố như vậy. Tuyên bố trung hoà carbon đáng tin thường dựa trên tín chỉ đã được thẩm định theo tiêu chuẩn và việc giảm phát thải thật của chính doanh nghiệp. Trồng cây là việc tốt, nhưng nên nói đúng mức là đóng góp cho môi trường.
Vì sao dự án trồng cây bản địa lại tốn kém hơn trồng cây mọc nhanh?
Cây giống bản địa thường khó tìm, phải ươm lâu hơn, lớn chậm hơn và cần chăm nhiều năm hơn trước khi tự sống được. Cây mọc nhanh dễ trồng, khép tán sớm nhưng thường là rừng một loài, ít giá trị đa dạng sinh học. Hai loại phục vụ mục tiêu khác nhau.
Có nên tham gia trồng cây tình nguyện thay vì góp tiền?
Cả hai đều có ích và bổ sung cho nhau. Đi trồng cho bạn thấy tận mắt cách dự án làm việc và gắn bó hơn với khu rừng. Góp tiền giúp dự án trả công cho người địa phương chăm cây những năm sau, phần mà tình nguyện viên ít khi làm được.
Cây trong dự án bị chết có được trồng lại không?
Dự án tử tế thường có kế hoạch trồng dặm trong vài năm đầu và báo cáo việc này. Hỏi trước cam kết trồng dặm của dự án, kéo dài bao lâu. Nếu cây gắn tên bạn chết, việc chuyển tên sang cây trồng dặm cần được ghi trong hồ sơ cho minh bạch.