Phần trái từ cây định danh ở Tà Đùng thường được chia theo một trong bốn cách: nhận toàn bộ trái của cây, nhận theo tỷ lệ, nhận một số lần giao cố định khi cây có trái, hoặc để trái tại vườn và tự lên hái. Không cách nào kèm được lời hứa về số ký, vì cây trẻ, thời tiết lúc ra hoa và sâu bệnh quyết định sản lượng. Thứ nên thoả thuận rõ là cách chia, cách hái, cách gửi, và xử lý năm mất mùa.
Phần trái thường là lý do khiến người ta chọn cây ăn trái thay vì cây bản địa, nhưng cũng là chỗ dễ vỡ kỳ vọng nhất. Bài này đi qua từng phần: các cách chia và chỗ mạnh yếu, hái đúng độ chín cho bơ, sầu riêng, mít, cà phê, mắc ca, gửi trái từ vùng hồ xuống phố, an toàn thực phẩm, và những năm cây không cho trái.
Bốn cách chia phần trái thường gặp
Mỗi cách hợp với một kiểu người nhận và một kiểu vườn. Đọc kỹ cột rủi ro, vì đó là chỗ hai bên hay hiểu khác nhau.
| Cách chia | Bạn nhận | Hợp khi | Rủi ro, chỗ cần ghi rõ |
|---|---|---|---|
| Toàn bộ trái của cây | Tất cả trái cây đó cho trong mùa | Cây riêng, dễ tách khỏi cây khác | Ai hái, ai chịu phí gửi, trái rụng hỏng tính sao |
| Theo tỷ lệ | Một phần trái của cây, phần còn lại vườn giữ | Vườn bán phần còn lại, chia công chăm | Ai cân, ai xác nhận số trái, có ảnh không |
| Số lần giao cố định | Một hay vài lần giao khi cây có trái | Người nhận ở xa, muốn đơn giản | Năm cây không trái thì có bù từ cây khác không, và phải ghi đó là trái cây khác |
| Để tại vườn, tự lên hái | Trái hái tại chỗ khi lên thăm | Gia đình thích trải nghiệm hái | Trái chín không đợi người; quá ngày thì xử lý ra sao |
Cách thứ ba có một bẫy nhỏ: nếu năm cây của bạn không có trái mà vườn gửi trái của cây khác, đó vẫn có thể là thiện chí, nhưng hồ sơ cây phải ghi rõ trái đó từ đâu. Một gói cây định danh mà phần trái không còn dính với cây định danh thì mất đi chính điều làm nó khác một thùng trái mua ở chợ.
Dù chọn cách nào, ghi luôn vào thoả thuận ai là người quyết định ngày hái: người chăm theo độ chín, hay chờ bạn xác nhận.
Vì sao không nên tin lời hứa số ký
Cây lâu năm không cho trái đều như máy. Sầu riêng có năm sai trĩu cành, có năm gần như nghỉ; bơ cũng có hiện tượng năm được năm mất. Lúc cây ra hoa mà gặp mưa dầm hoặc gió lớn, hoa rụng, trái non rụng, sản lượng cả vườn giảm hẳn. Cây còn trẻ thì vườn thường phải tỉa bớt trái để cây không kiệt sức, nên mấy mùa đầu số trái ít là điều đúng chứ không phải điều xấu.
Vì thế một lời hứa kiểu "mỗi năm nhận chừng này ký" trên một cây chưa từng cho trái, hoặc mới cho trái một hai mùa, là lời hứa không có cơ sở. Nếu vườn muốn đưa con số, hãy xin họ con số thực tế của những cây cùng tuổi, cùng giống trong chính vườn đó qua vài mùa, và ghi rõ đó là tham khảo chứ không phải cam kết. Cách nói trung thực nhất: khi cây có trái, bạn nhận phần đã thoả thuận; khi cây không có trái, hồ sơ ghi lý do.
Hái đúng độ chín theo từng loài
Bơ. Trái bơ chín sau khi hái, không chín trên cây. Hái khi trái đủ già: vỏ bớt bóng, cuống ngả màu, hạt bên trong đã có lớp vỏ lụa sẫm. Hái non thì trái để mãi không chín, ruột nhạt. Vì chín sau thu hoạch nên bơ là loài dễ gửi đi xa nhất trong nhóm cây định danh.
Sầu riêng. Có vườn để trái chín rụng tự nhiên, có vườn cắt trái già rồi để chín. Cắt quá non là nỗi lo lớn nhất của người mua sầu riêng, và cũng là lý do bạn nên biết ngày ra hoa, ngày đậu trái của chính cây mình: tính từ đó tới ngày cắt cho biết trái đã đủ tuổi hay chưa. Trái chín rụng thì phải xử lý nhanh, khó gửi xa.
Mít. Mít thường cắt khi gai giãn, cuống ngả vàng, gõ nghe tiếng bộp. Trái lớn, nặng, gửi nguyên trái đi xa vất vả, nên nhiều gia đình nhận mít khi lên vườn, hoặc nhờ vườn tách múi, đóng hộp lạnh nếu có điều kiện.
Cà phê. Một cây cà phê cho một lượng hạt khiêm tốn. Hái chín đỏ, phơi hoặc sấy, xát vỏ thành nhân xanh. Bạn có thể nhận nhân xanh để tự rang, hoặc thoả thuận để vườn rang giúp. Ghi trong hồ sơ cách sơ chế, vì cùng một cây mà phơi nguyên trái hay xát tươi cho hương vị khác nhau.
Mắc ca. Hạt mắc ca chín thường rụng xuống gốc, được nhặt, tách vỏ xanh, sấy khô rồi mới bảo quản. Hạt khô để được lâu, gửi đi nhẹ nhàng, hợp với người ở xa và người muốn chia cho nhiều nơi.
Gửi trái từ vùng hồ xuống phố
Từ vườn đồi Tà Đùng tới TP.HCM hay Hà Nội là một quãng đường dài, đi qua đường đất trong vườn, đường liên xã, rồi mới tới quốc lộ và nhà xe hay đơn vị vận chuyển. Trái đi chặng càng nhiều thì càng dễ dập. Bơ hái già, chưa chín, lót giấy hoặc lá khô, xếp một lớp trong thùng có lỗ thông hơi, đi vài ngày vẫn ổn. Sầu riêng nguyên trái chịu va đập khá, nhưng mùi mạnh nên không phải chuyến hàng nào cũng nhận. Mít nguyên trái nặng, cồng kềnh.
Điều cần thoả thuận trước: ai đóng gói, ai chịu phí vận chuyển, trái dập hỏng khi tới nơi thì xử lý ra sao, và gửi theo cách nào để bạn nhận được trong khoảng thời gian trái còn ngon. Ghi ngày hái và ngày gửi vào hồ sơ. Một số gia đình chọn không gửi mà lên hái, coi đó là một phần của chuyến thăm cây hằng năm; cách này đơn giản nhất, nhưng phải hẹn sát ngày vì trái chín không đợi người.
Với sầu riêng, nhiều gia đình chọn cách nhờ vườn tách múi, cấp đông rồi gửi theo đường lạnh nếu có điều kiện, thay vì gửi nguyên trái. Cách này tốn công hơn nhưng giữ được trái chín cây và tránh chuyện mùi. Dù chọn cách nào, hãy nhận một lần thử nhỏ ở mùa đầu tiên để biết đường gửi đó có ổn không, trước khi tính cho các mùa sau.
An toàn khi ăn trái từ cây của mình
Trái từ cây định danh không tự động là trái sạch. Nó an toàn khi việc chăm được ghi đủ và người hái tôn trọng khoảng cách sau lần xử lý thuốc cuối cùng.
- Nhật ký chăm ghi mọi lần phun thuốc bảo vệ thực vật, tên thuốc và ngày phun.
- Ngày hái cách lần phun cuối ít nhất bằng thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc.
- Không dùng chất kích chín, chất bảo quản không rõ nguồn gốc cho phần trái của bạn; nếu cần xử lý sau thu hoạch, ghi rõ.
- Trái rụng nằm lâu trên đất, trái dập nứt nên bỏ, nhất là mùa mưa ẩm dễ mốc.
- Hạt khô như cà phê, mắc ca phải sấy đủ khô và để nơi thoáng, tránh mốc khi gửi đi.
Nếu bạn muốn trái từ cây mình được chăm theo hướng hạn chế hoá chất, hãy chọn vườn vốn đã làm như vậy và thoả thuận từ đầu. Đừng chờ tới mùa trái mới hỏi, lúc đó cây đã được chăm theo cách của cả vườn suốt nhiều tháng.
Những năm cây không cho trái
Năm thứ tư, thứ năm mà cây sầu riêng vẫn chưa có hoa không có nghĩa là có ai làm sai. Có thể cây cần thêm thời gian, có thể vị trí thiếu nắng, có thể cây phải phục hồi sau một đợt bệnh. Điều cần là một lời giải thích có căn cứ từ người chăm, và hồ sơ cho thấy cây vẫn lớn đều. Cây khoẻ thì trái sẽ tới.
Thoả thuận nên nói rõ những năm như vậy xử lý thế nào: không giao gì và ghi lý do, giao một phần trái từ cây cùng vườn có ghi rõ nguồn, hay kéo dài thời hạn gói thêm một mùa. Cách nào cũng được, miễn là hai bên đồng ý trước. Điều nên tránh là im lặng: mùa trái qua đi, không ảnh, không lời giải thích, rồi tới năm sau mới nghe "năm ngoái mất mùa". Thói quen đó cho thấy hồ sơ cây không được giữ như một cam kết.
Với người nhận, cách giữ bình tĩnh là nhìn vào hồ sơ đo đạc chứ không nhìn vào số trái. Cây có số đo thân, tán tăng đều, lá khoẻ qua các mùa là cây đang đi đúng hướng. Cây đứng yên, lá vàng kéo dài, thân có vết bệnh mới là chuyện cần ngồi lại. Mùa trái của cây lâu năm tính bằng chục năm; vài năm đầu ít trái không nói lên nhiều.
Cũng nên nghĩ trước về cây quá già hoặc kém trái lâu năm. Cây ăn trái trong vườn thương mại có chu kỳ; tới lúc nào đó vườn có thể muốn trồng thay. Nếu cây định danh của bạn nằm trong kế hoạch đó, thoả thuận nên nói rõ bạn được báo trước bao lâu và có những lựa chọn gì.
Chia trái cho người khác: giữ câu chuyện đi kèm
Ghi nguồn khi tặng. Một túi nhân cà phê, một hộp hạt mắc ca từ cây mang tên mình là món quà có câu chuyện. Ghi kèm mã cây, năm thu hoạch, tên vườn, để người nhận nếu muốn có thể xem hồ sơ cây.
Đừng gọi là sản phẩm thương mại. Trái từ một cây định danh là phần nhận lại cho gia đình, không phải hàng để bán lại. Nếu muốn bán, đó là chuyện khác, cần giấy tờ và trách nhiệm của người bán thực phẩm.
Chia trong gia đình. Nhiều gia đình chia phần trái cho ông bà, cô dì, coi như phần quà của cây. Hồ sơ cây ghi lại năm đó trái đi đâu, ai nhận, là một trang nhật ký gia đình nhỏ.
Chia cho người đã cùng trồng. Nếu cây được trồng trong một dịp có nhiều người, như lễ cưới, ngày sinh của con, buổi trồng của cả lớp, thì mùa trái đầu tiên là dịp để gửi lại cho những người đó một phần nhỏ. Vài trái bơ, một gói cà phê kèm tấm ảnh cây năm đó thường được nhớ lâu hơn món quà đắt tiền.
Câu hỏi thường gặp
Cây định danh cho bao nhiêu trái mỗi năm?
Không ai biết trước. Tuổi cây, giống, thời tiết lúc ra hoa và sâu bệnh quyết định sản lượng, và cây ăn trái thường có năm sai năm nghỉ. Hãy hỏi số liệu thực tế của cây cùng tuổi trong vườn để tham khảo, không coi đó là cam kết.
Loại trái nào dễ gửi đi xa nhất?
Bơ hái đủ già, vì trái chín sau thu hoạch, và các loại hạt khô như mắc ca, cà phê nhân. Sầu riêng gửi được nguyên trái nhưng mùi mạnh, phải chọn cách gửi. Mít nguyên trái nặng và cồng kềnh, thường hợp mang về khi lên thăm vườn.
Làm sao biết trái không bị hái non?
Hỏi ngày ra hoa, ngày đậu trái của chính cây và ghi vào hồ sơ. Khoảng thời gian từ đậu trái tới ngày hái cho biết trái đã đủ tuổi chưa. Với bơ, nhìn vỏ hạt bên trong; với sầu riêng, hỏi rõ trái chín rụng hay cắt.
Năm cây không có trái thì có được bù không?
Tuỳ thoả thuận. Có nơi không giao gì và ghi lý do, có nơi giao trái từ cây khác cùng vườn có ghi nguồn, có nơi kéo dài thời hạn gói. Nên chốt từ đầu và yêu cầu hồ sơ ghi rõ.
Có cần lo dư lượng thuốc trên trái không?
Cần biết, không cần lo quá. Yêu cầu nhật ký ghi mọi lần phun thuốc kèm tên thuốc và ngày, và ngày hái cách lần phun cuối ít nhất bằng thời gian cách ly trên nhãn. Muốn hạn chế hoá chất thì chọn vườn đã làm theo hướng đó.
Có được bán lại trái từ cây định danh không?
Phần trái là phần nhận lại cho gia đình. Nếu muốn bán, bạn trở thành người bán thực phẩm, với trách nhiệm và giấy tờ tương ứng. Phần lớn người nhận cây chỉ dùng trong nhà hoặc làm quà.