Các thị trường nhập khẩu lớn đều đòi nông sản truy xuất được, nhưng hỏi ở những điểm khác nhau: Liên minh châu Âu đặt nặng trách nhiệm biết nguồn một bước trước, một bước sau và giới hạn dư lượng; Mỹ có quy tắc truy xuất thực phẩm mới yêu cầu mã lô và các dữ liệu then chốt cho một danh sách thực phẩm, trong đó có rau quả tươi; Trung Quốc và nhiều nước châu Á gắn truy xuất với nghị định thư kiểm dịch, yêu cầu vùng trồng và cơ sở đóng gói được đăng ký, mã in trên bao bì.
Với nhà vườn, phần việc chung của mọi thị trường giống nhau: nhật ký canh tác đầy đủ, dùng đúng thuốc được phép của nước nhập khẩu và đúng thời gian cách ly, thuộc vùng trồng có mã khi thị trường đòi, và giao hàng qua cơ sở đóng gói có hồ sơ lô. Bài này tóm lược yêu cầu theo từng nhóm thị trường ở mức nguyên lý, chỉ ra phần nào là việc của nhà vườn, phần nào của doanh nghiệp xuất khẩu, và vì sao dữ liệu cấp cây tuy không bắt buộc vẫn có ích. Quy định thay đổi thường xuyên; trước mỗi vụ cần kiểm lại với cơ quan bảo vệ thực vật và đối tác nhập khẩu.
Phần chung: ba câu hỏi thị trường nào cũng đặt
Dù tên gọi và giấy tờ khác nhau, mọi hệ thống kiểm soát nông sản nhập khẩu đều quay về ba câu hỏi. Thứ nhất, hàng có mang theo sinh vật gây hại mà nước nhập khẩu không muốn có hay không; đây là câu hỏi của kiểm dịch thực vật, trả lời bằng giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất khẩu, đôi khi kèm biện pháp xử lý như chiếu xạ, xử lý nhiệt hay hơi nước nóng theo thoả thuận song phương. Thứ hai, hàng có an toàn để ăn hay không, chủ yếu là dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và vi sinh vật. Thứ ba, nếu có chuyện thì lần ngược được tới đâu, và ai chịu trách nhiệm.
Truy xuất là sợi chỉ nối ba câu hỏi đó. Giấy kiểm dịch chỉ có giá trị khi chứng minh được lô hàng đến từ vùng trồng đã được giám sát. Kết quả kiểm dư lượng chỉ có ý nghĩa khi biết mẫu lấy từ lô nào, lô đó gồm những vườn nào. Và khi một lô bị cảnh báo, cơ quan của nước nhập khẩu sẽ hỏi ngược lại phía Việt Nam: lô này từ vùng nào, cơ sở đóng gói nào, đã khắc phục ra sao.
Hệ quả thực tế: một lô bị cảnh báo có thể kéo theo việc tạm dừng mã vùng trồng hoặc mã cơ sở đóng gói liên quan, ảnh hưởng tới mọi hộ trong vùng chứ không chỉ hộ có lỗi. Đây là lý do doanh nghiệp xuất khẩu đặt yêu cầu ghi chép rất chặt với vùng nguyên liệu.
Các nhóm thị trường hỏi gì, ở mức nguyên lý
Bảng dưới tóm lược trọng tâm của từng nhóm thị trường. Chi tiết từng mặt hàng nằm trong các văn bản và nghị định thư riêng, cần kiểm bản hiện hành.
| Thị trường | Trọng tâm truy xuất | Điều nhà vườn cảm nhận rõ nhất |
|---|---|---|
| Liên minh châu Âu | Quy định chung về thực phẩm buộc mỗi cơ sở biết nguồn nhận và nơi giao; giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật áp dụng chung cho cả khối; một số mặt hàng từ một số nước có thể bị tăng tần suất kiểm tra tại cửa khẩu | Danh mục thuốc được dùng hẹp hơn, giới hạn dư lượng thấp, nhật ký phun bị soi kỹ |
| Hoa Kỳ | Quy tắc truy xuất thực phẩm theo Đạo luật hiện đại hoá an toàn thực phẩm (thường gọi là FSMA 204) yêu cầu mã lô truy xuất và dữ liệu then chốt tại các sự kiện như thu hoạch, làm lạnh, đóng gói, giao nhận cho các thực phẩm trong danh sách; kiểm dịch theo từng mặt hàng được phép nhập | Doanh nghiệp đòi phiếu thu hoạch có ngày, vườn, khối lượng rõ ràng; mã lô phải đi theo hàng |
| Trung Quốc | Đăng ký vùng trồng và cơ sở đóng gói theo nghị định thư từng loại trái cây; mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói in trên bao bì; đăng ký doanh nghiệp sản xuất thực phẩm nước ngoài | Bắt buộc thuộc vùng trồng có mã; vườn ngoài vùng không bán được vào luồng chính ngạch |
| Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, New Zealand | Nghị định thư kiểm dịch chặt theo từng mặt hàng, thường kèm biện pháp xử lý; giới hạn dư lượng riêng của từng nước | Số mặt hàng được mở cửa ít hơn; yêu cầu vùng trồng, cơ sở xử lý được phía nhập khẩu công nhận |
Điểm chung dễ thấy: không thị trường nào yêu cầu truy xuất tới từng cây. Yêu cầu dừng ở vùng trồng, cơ sở đóng gói và lô. Nhưng các yêu cầu đó chỉ đáp ứng được khi dữ liệu bên dưới, tức nhật ký vườn và phiếu thu hoạch, là thật.
Liên minh châu Âu: dư lượng là nơi hay vấp
Quy định chung về thực phẩm của EU (Quy định 178/2002) đặt nguyên tắc truy xuất "một bước trước, một bước sau" cho mọi cơ sở trong chuỗi, kể cả nhà nhập khẩu. Nhà nhập khẩu vì thế yêu cầu nhà xuất khẩu Việt Nam cung cấp đủ thông tin nguồn hàng của từng lô. Giới hạn dư lượng tối đa của thuốc bảo vệ thực vật được áp dụng thống nhất cho cả khối theo quy định riêng, và với hoạt chất không có giới hạn riêng, mức mặc định thường rất thấp.
Thực tế nhiều cảnh báo đối với nông sản Việt Nam trên hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm của EU liên quan tới dư lượng, không phải tới việc thiếu giấy tờ. Một hoạt chất được phép dùng ở Việt Nam có thể không được phép, hoặc có giới hạn rất thấp, ở EU. Nhà vườn bán vào luồng hàng đi EU cần danh sách thuốc được dùng do doanh nghiệp hoặc hợp tác xã cung cấp, và tuân thủ thời gian cách ly nghiêm hơn hướng dẫn chung.
Ở đây nhật ký canh tác ghi theo hoạt chất trở thành công cụ sống còn: khi lô hàng bị cảnh báo một hoạt chất cụ thể, doanh nghiệp phải trả lời được vườn nào đã dùng hoạt chất đó, ngày nào, và vì sao dư lượng còn vượt. Nhật ký chỉ ghi tên thương mại sẽ mất thời gian tra ngược, có khi không tra được.
Hoa Kỳ: mã lô và dữ liệu then chốt
Quy tắc truy xuất thực phẩm của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) theo mục 204 của Đạo luật hiện đại hoá an toàn thực phẩm áp dụng cho một danh sách thực phẩm có nguy cơ cao, trong đó có một số rau quả tươi và nhóm trái cây nhiệt đới thân gỗ. Cốt lõi của quy tắc là hai khái niệm: các "sự kiện truy xuất then chốt" như thu hoạch, làm lạnh, đóng gói lần đầu, giao và nhận hàng; và các "dữ liệu then chốt" phải ghi tại mỗi sự kiện, xoay quanh một mã lô truy xuất được gán khi đóng gói lần đầu.
Hạn tuân thủ quy tắc này đã được FDA thông báo lùi lại so với mốc ban đầu, nên doanh nghiệp xuất khẩu cần kiểm thời điểm áp dụng hiện hành. Dù vậy, hướng đi đã rõ: mỗi lô hàng phải mang một mã lô gắn với địa điểm thu hoạch, ngày thu hoạch, khối lượng, và mã đó phải đi theo hàng qua mọi khâu. Với nhà vườn, điều này cụ thể hoá thành phiếu thu hoạch chuẩn, ghi ngày, vườn hoặc thửa, khối lượng, người hái, và chuyển cho cơ sở đóng gói cùng với hàng.
Khung này rất gần với cách làm trong các bài về nhật ký canh tác và đặt mã lô: chỉ cần phiếu thu hoạch và sổ lô làm đều, phần lớn dữ liệu then chốt đã có sẵn.
Trung Quốc: nghị định thư, vùng trồng và mã trên bao bì
Với trái cây tươi xuất chính ngạch sang Trung Quốc, mỗi loại trái cây được mở cửa theo một nghị định thư kiểm dịch giữa hai nước. Các nghị định thư cho trái cây Việt Nam những năm gần đây thường yêu cầu vườn trồng và cơ sở đóng gói phải được đăng ký, được phía nhập khẩu chấp thuận, và mã số vùng trồng cùng mã cơ sở đóng gói phải in trên bao bì. Bên cạnh đó, doanh nghiệp sản xuất thực phẩm nước ngoài xuất vào Trung Quốc phải đăng ký với cơ quan hải quan nước này theo quy định có hiệu lực từ năm 2022.
Hệ quả là vườn nằm ngoài vùng trồng có mã gần như không có đường vào luồng chính ngạch. Khi một lô hàng bị phát hiện sinh vật gây hại hoặc vi phạm, mã vùng trồng hoặc mã cơ sở đóng gói có thể bị tạm dừng, và tất cả các hộ trong vùng chịu ảnh hưởng. Những năm gần đây, việc tạm dừng mã đã xảy ra với một số vùng trồng và cơ sở đóng gói ở Việt Nam, thường liên quan tới chất lượng hồ sơ và kiểm soát sinh vật gây hại.
Bài học cho nhà vườn: tham gia vùng trồng có mã là điều kiện cần, giữ kỷ luật để vùng không bị tạm dừng mã là trách nhiệm chung. Hộ ghi chép cẩu thả là rủi ro cho cả vùng.
Dữ liệu cấp cây giúp gì khi đã có đủ giấy tờ
Khoanh vùng khi bị cảnh báo. Nếu phiếu thu hoạch có số cây và nhật ký ghi theo khu, doanh nghiệp có thể chỉ ra phạm vi hẹp nhất liên quan tới lô bị cảnh báo, và trình bày biện pháp khắc phục cụ thể thay vì chung chung.
Chứng minh nhanh khi bị kiểm tra. Đoàn đánh giá của nước nhập khẩu hoặc cơ quan bảo vệ thực vật đôi khi chọn ngẫu nhiên một cây trong vườn và hỏi lịch sử. Vườn có thẻ cây và hồ sơ cây trả lời được tại chỗ.
Theo dõi sinh vật gây hại theo vị trí. Điều tra sinh vật gây hại ghi theo số cây cho thấy ổ dịch bắt đầu ở đâu, lan theo hướng nào, giúp xử lý đúng chỗ và giảm lượng thuốc dùng.
Tách hàng cho đơn đặc biệt. Một số khách mua cao cấp muốn hàng từ những cây có đặc tính nhất định. Dữ liệu cấp cây cho phép đáp ứng mà không xáo trộn toàn bộ lô.
Việc của nhà vườn trước một vụ hàng xuất khẩu
Nhà vườn không làm giấy tờ xuất khẩu, nhưng phần nền thuộc về vườn. Trình tự chuẩn bị:
- Hỏi doanh nghiệp hoặc hợp tác xã: vụ này hàng dự kiến đi thị trường nào, danh sách thuốc được dùng và thời gian cách ly áp dụng là gì.
- Rà kho thuốc, cất riêng những sản phẩm không được dùng cho luồng hàng đó, ghi rõ trên kệ.
- Kiểm lại thẻ cây, sơ đồ khu, ranh thửa so với vùng trồng đã đăng ký.
- Thống nhất mẫu phiếu thu hoạch với cơ sở đóng gói: cột nào bắt buộc, ai ký.
- Tập lại cho đội hái quy tắc không hái khu đang trong thời gian cách ly và cách ghi phiếu.
- Sau vụ, xin lại kết quả kiểm dư lượng của các lô có hàng của vườn mình để đối chiếu với nhật ký.
Bước cuối thường bị bỏ qua, nhưng là cách duy nhất để nhà vườn biết cách làm của mình có đang an toàn hay chỉ đang may mắn.
Câu hỏi thường gặp
Thị trường nào yêu cầu truy xuất đến từng cây?
Theo hiểu biết chung về các thị trường lớn, không thị trường nào bắt buộc truy xuất tới từng cây với trái cây tươi. Yêu cầu dừng ở vùng trồng, cơ sở đóng gói và lô hàng. Truy xuất cấp cây là lựa chọn của nhà vườn hoặc yêu cầu riêng của một số khách mua.
Nhà vườn có cần tự đăng ký với cơ quan nước nhập khẩu không?
Thông thường không. Việc đăng ký vùng trồng, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp đi qua cơ quan bảo vệ thực vật và doanh nghiệp xuất khẩu. Nhà vườn tham gia qua hợp tác xã hoặc hợp đồng liên kết và cung cấp hồ sơ vườn theo yêu cầu.
Một hoạt chất được phép ở Việt Nam có chắc được phép ở nước nhập khẩu không?
Không. Mỗi nước có danh mục và giới hạn dư lượng riêng. Hoạt chất được phép ở Việt Nam có thể bị cấm hoặc có giới hạn rất thấp ở thị trường nhập khẩu. Luôn dùng danh sách thuốc do doanh nghiệp xuất khẩu hoặc cơ quan chuyên môn cung cấp cho đúng thị trường đó.
Vì sao một hộ vi phạm có thể làm cả vùng bị tạm dừng mã?
Vì mã số vùng trồng cấp cho cả vùng, và nước nhập khẩu nhìn vùng như một đơn vị giám sát. Khi phát hiện vi phạm từ lô hàng mang mã vùng đó, biện pháp thường áp cho cả mã. Truy xuất tốt giúp khoanh vùng và rút ngắn thời gian khắc phục.
Hàng đi tiểu ngạch có cần truy xuất không?
Luồng chính ngạch ngày càng được siết và là hướng đi bền vững. Hàng không đi qua kiểm dịch chính thức có rủi ro lớn về đầu ra và giá. Nhà vườn muốn ổn định lâu dài nên chuẩn bị hồ sơ đáp ứng luồng chính ngạch.
Kết quả kiểm dư lượng của lô hàng có được gửi lại cho nhà vườn không?
Tuỳ thoả thuận với doanh nghiệp hoặc hợp tác xã. Nhà vườn nên đề nghị đưa điều khoản này vào hợp đồng, vì không có kết quả thì không đối chiếu được nhật ký và không biết cách làm của mình có an toàn hay không.