Thăm cây định danh ở Tà Đùng đẹp nhất vào cuối mùa mưa hoặc đầu mùa khô, khoảng tháng 11 đến tháng 1, khi đường vào vườn đã khô hơn, trời quang và vườn cà phê vào mùa hái; muốn thấy hoa cà phê thì đi giữa mùa khô, muốn hái trái thì đi đúng mùa của loài cây mình. Mỗi chuyến thăm nên có ba việc: tìm đúng cây, chụp và đo lại theo cách của hồ sơ, và ngồi nói chuyện với người chăm.
Bài này không phải lịch trình du lịch. Nó tập trung vào phần thời gian bạn ở bên cây của mình: chọn mùa theo mục đích, chuẩn bị cho đường đất đồi, tìm cây khi thẻ rơi hay toạ độ lệch, làm gì để buổi thăm trở thành một trang có giá trị trong hồ sơ cây, và đưa trẻ nhỏ đi vườn đồi cho an toàn.
Chọn mùa thăm theo điều bạn muốn thấy
Mốc tháng dưới đây là khoảng thường gặp ở vùng hồ, chênh vài tuần tuỳ năm. Trước khi đặt chuyến, nhắn người chăm hỏi tình hình năm đó.
| Mục đích | Khoảng thời gian | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dự buổi trồng hoặc trồng bù | Tháng 5–7, đầu mùa mưa | Đường đất có thể trơn, dông chiều; đi buổi sáng |
| Thấy hoa cà phê trắng đồi | Giữa mùa khô, thường tháng 1–3 | Hoa nở vài ngày sau đợt tưới hoặc mưa trái mùa, rất ngắn |
| Xem mùa hái cà phê | Khoảng tháng 11 đến tháng 1 | Vườn bận, người chăm có ít thời gian |
| Hái sầu riêng | Khoảng tháng 7–10, tuỳ giống | Trái chín rụng hoặc cắt theo ngày, phải hẹn sát |
| Hái bơ | Bơ sáp giữa năm, giống muộn cuối năm | Trái hái già rồi để chín, mang về được |
| Chỉ thăm cây, chụp ảnh mốc năm | Cuối mùa mưa, đầu mùa khô | Trời quang, đường khô hơn, cảnh hồ đẹp |
Năm đầu tiên, cây còn nhỏ, chuyến thăm hợp nhất là vào đầu mùa khô: vừa thấy cây đã qua mùa mưa đầu tiên ra sao, vừa kịp dặn dò người chăm trước mùa khô, giai đoạn rủi ro nhất của cây con.
Chuẩn bị cho một buổi ở vườn đồi
Vườn đồi ven hồ khác công viên. Đường đất đỏ, dốc, mùa mưa trơn như mỡ, mùa khô bụi và nắng. Mấy thứ dưới đây giúp buổi thăm thoải mái hơn.
- Giày đế bám, cổ cao càng tốt; dép quai hậu không hợp với dốc đất đỏ ướt.
- Áo dài tay, nón rộng vành, kem chống nắng; mùa khô nắng cao nguyên rát hơn nhiều người nghĩ.
- Áo mưa mỏng gấp gọn, kể cả mùa khô, vì sương sớm và mưa trái mùa.
- Nước uống đủ cho cả buổi; trong vườn ít khi có chỗ mua.
- Thuốc chống côn trùng; vườn có kiến, muỗi, đôi khi ong quanh mùa hoa.
- Điện thoại sạc đầy, pin dự phòng, bản đồ khu vực đã tải về máy để dùng khi mất sóng.
- Thước dây mềm để đo chu vi thân, và một bản in hoặc ảnh lưu sẵn của hồ sơ cây.
Nếu đi xe máy vào vườn mùa mưa, hỏi người chăm đoạn nào nên dắt bộ. Đường đất trên đồi có thể ngắn mà rất trơn, và đoạn xuống dốc nguy hiểm hơn đoạn lên.
Người lớn tuổi đi cùng nên có gậy chống và đi chậm; với họ, có khi một chỗ ngồi râm mát ở lán vườn nhìn ra cây là đủ, không cần leo tới tận gốc.
Tìm đúng cây trên đồi
Toạ độ đưa bạn tới đúng khu vực, nhưng trên một vạt đồi có hàng trăm gốc cây, sai số vài mét đủ làm bạn đứng nhầm cây bên cạnh. Cách tìm chắc chắn là đi theo ba lớp. Trước hết, mở toạ độ trên bản đồ đã tải về máy, đi tới điểm đó. Sau đó, đọc mô tả theo mốc đã ghi trong hồ sơ: cách bể nước bao nhiêu bước, hàng thứ mấy tính từ lối đi. Cuối cùng, tìm thẻ cây và đối chiếu mã ngắn.
Nếu thẻ đã rơi, so ảnh lần cập nhật gần nhất với cây trước mặt: dáng thân, vị trí cành lớn, khung cảnh phía sau. Hỏi người chăm cùng xác nhận. Tìm được rồi thì gắn lại thẻ, và ghi vào hồ sơ ngày gắn lại, lý do. Đừng ngại nếu lần đầu phải nhờ người chăm dẫn tới tận gốc. Lần thứ hai bạn sẽ tự tìm được, và cảm giác tự đi tới cây của mình giữa một vạt đồi là một phần giá trị của gói cây.
Làm gì trong khoảng thời gian bên cây
Một buổi thăm có ích cho hồ sơ cây khi bạn làm đúng những việc mà ảnh từ xa không làm được. Trình tự dưới đây mất chừng nửa giờ.
- Chụp lại ba góc của hồ sơ. Ảnh gần thấy thẻ và vết ghép, ảnh toàn cây, ảnh từ xa có cảnh. Đứng đúng chỗ đã đứng trong ảnh ngày trồng nếu nhớ được.
- Đo cây. Chu vi thân ở độ cao cố định ghi trong hồ sơ, ví dụ cách mặt đất năm mươi phân; ước chiều cao so với người đứng cạnh; bước đo độ rộng tán.
- Nhìn gốc và đất. Gốc có bồn giữ nước, có lớp phủ không; đất quanh gốc có bị xói trơ rễ; có vết nứt, chảy nhựa ở thân không.
- Nhìn lá và cành. Lá non có nhú đều không, có lá vàng bất thường, có dấu sâu ăn, cành gãy chưa tỉa.
- Kiểm thẻ. Thẻ còn đọc được không, dây có siết vào cành hay thân không; nới hoặc dời nếu cần.
- Hỏi người chăm. Năm nay cây có gì đáng nói, sắp tới cần làm gì, bạn có thể góp gì.
- Ghi lại. Viết vài dòng về chuyến thăm, gửi kèm ảnh và số đo để vườn đưa vào hồ sơ.
Số đo do chính bạn làm, mỗi năm một lần vào cùng một tháng, là dữ liệu đáng tin nhất trong hồ sơ cây. Nó không phụ thuộc vào ai, và qua năm, bảy năm sẽ cho một đường lớn lên rõ ràng.
Nếu có thời gian, chụp thêm vài ảnh cây bên cạnh và toàn vạt đồi. Chúng giúp so cây của bạn với mặt bằng chung của vườn: cây mình lớn chậm hơn hẳn các cây cùng tuổi xung quanh thì đáng hỏi về vị trí hoặc cách chăm; cây mình tương đương các cây khác thì yên tâm, kể cả khi nó trông nhỏ hơn bạn tưởng tượng. Trên đất đồi, cây lâu năm thường lớn chậm trong hai năm đầu để dồn sức cho rễ, rồi mới vươn nhanh từ năm thứ ba.
Ứng xử trong vườn của người khác
Cây của bạn, vườn của người ta. Cả khu vườn vẫn là nơi làm việc và sinh sống của một gia đình. Đi theo lối người chăm chỉ, không băng ngang luống mới trồng, không giẫm lên bồn gốc của cây khác.
Không tự hái trái cây bên cạnh. Cây bên cạnh có thể là cây định danh của người khác hoặc cây của vườn. Phần trái của bạn chỉ là phần đã thoả thuận trên cây của bạn.
Hỏi trước khi chạm vào cây vừa xử lý thuốc. Nếu vườn vừa phun thuốc, người chăm sẽ dặn tránh khu đó. Đừng cho trẻ hái lá, bứt hoa ở những hàng vừa phun.
Báo trước khi lên. Nhắn trước vài ngày để người chăm sắp xếp. Đến bất ngờ vào giữa ngày hái cà phê, bạn sẽ thấy một vườn bận rộn và ít ai có thời gian dẫn bạn tới cây.
Đưa trẻ nhỏ đi thăm cây
Với nhiều gia đình, trẻ là lý do nhận cây. Một đứa trẻ năm tuổi đứng cạnh cây bơ mang tên mình sẽ nhớ chuyến đi lâu hơn mọi chuyến đi chơi khác. Để chuyến thăm an toàn, cần để ý mấy điều. Vườn đồi có dốc, có rãnh nước, có bể chứa và ao trữ không rào; mép hồ có đoạn đất bở. Trẻ cần người lớn đi kèm sát, nhất là quanh ao và mép nước.
Trong vườn có kiến lửa, ong, sâu róm trên lá. Dạy trẻ nhìn trước khi chạm, không thò tay vào hốc cây, bụi cỏ rậm. Cho trẻ những việc vừa sức: tưới một gáo nước vào gốc cây, phủ một nắm rơm quanh gốc, đứng cạnh cây để bố mẹ chụp ảnh đo chiều cao. Mỗi năm một tấm ảnh như vậy, đặt cạnh nhau, là cách đơn giản nhất để trẻ hiểu cây lớn chậm và cần được chăm qua nhiều mùa.
Kết hợp một buổi trên hồ: an toàn đặt trước
Phần lớn người lên thăm cây cũng muốn dành một buổi cho hồ: đi thuyền giữa các đảo, ngắm sương sớm trên mặt nước, ngồi trên đồi nhìn hoàng hôn. Lịch trình chi tiết, chỗ ở, thuyền nào là việc của các trang du lịch; ở đây chỉ dặn vài điều liên quan tới chuyến thăm cây. Xếp buổi vào vườn vào buổi sáng, khi trời mát và trước giờ dông chiều trong mùa mưa; để buổi trên hồ vào lúc trời yên.
Đi thuyền thì mặc áo phao, kể cả người biết bơi, kể cả trẻ lớn. Mặt hồ rộng, gió có thể nổi nhanh khi dông kéo tới, và nước hồ thủy điện sâu ngay sát mép đảo. Nếu khu vườn nằm trên đảo hoặc bán đảo, phải đi thuyền tới, hỏi trước giờ thuyền về và đừng để lỡ chuyến cuối chiều. Mùa khô mặt hồ rút xuống, lộ dải đất trống quanh các đảo, có chỗ bùn lún; đi bộ theo lối người địa phương chỉ, không tự băng qua.
Sau chuyến thăm: hồ sơ và lần hẹn tới
Về tới nhà, việc nên làm ngay là gửi cho vườn bộ ảnh ba góc, số đo và vài dòng ghi chú, để họ đưa vào hồ sơ cây với ngày thăm. Lưu một bản ở máy của mình. Nếu trong buổi thăm thấy điều cần sửa, như thẻ mờ, dây siết, gốc xói, nhắc lại bằng tin nhắn để có dấu vết, kèm ảnh.
Hẹn luôn mốc lần sau: năm tới cùng tháng để có số đo cách nhau đúng một năm, hoặc vào mùa trái khi cây đủ tuổi. Nhiều gia đình biến việc này thành lệ: mỗi năm một chuyến, cùng tháng, chụp cùng góc, cả nhà đứng cạnh cây. Sau vài năm, chuỗi ảnh đó kể một câu chuyện mà không bức ảnh đơn lẻ nào kể được: cây lớn lên, trẻ lớn lên, người lớn già đi một chút, và khung cảnh hồ phía sau vẫn ở đó.
Nếu năm nào không lên được, nhờ người chăm chụp bộ ảnh ba góc và đo chu vi thân vào đúng tháng đó, ghi rõ ai đo. Chuỗi số đo không bị đứt quãng, và năm sau bạn lên lại sẽ đối chiếu được ngay. Đây là việc nhỏ với người chăm nhưng giữ cho hồ sơ cây liền mạch qua nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào lên Tà Đùng thăm cây là đẹp nhất?
Cuối mùa mưa, đầu mùa khô, khoảng tháng 11 đến tháng 1, thường trời quang và đường vào vườn khô hơn. Muốn thấy hoa cà phê thì giữa mùa khô; muốn hái trái thì đi đúng mùa của loài cây mình và hẹn sát với người chăm.
Không tìm thấy thẻ cây thì làm sao biết đúng cây?
Dùng toạ độ để tới đúng khu, đọc mô tả theo mốc trong hồ sơ, rồi so ảnh cập nhật gần nhất với cây trước mặt về dáng thân, cành lớn và khung cảnh. Nhờ người chăm xác nhận, gắn lại thẻ và ghi vào hồ sơ.
Có nên tự đo cây không?
Nên. Đo chu vi thân ở cùng độ cao, ước chiều cao và độ rộng tán mỗi năm một lần vào cùng tháng. Số đo do chính bạn làm là dữ liệu độc lập, giúp thấy cây lớn đều hay đang chững lại.
Đưa trẻ nhỏ đi vườn đồi cần lưu ý gì?
Giữ trẻ sát người lớn quanh ao trữ nước, bể chứa, mép hồ và đoạn dốc. Mặc áo dài tay, mang giày bám. Dạy trẻ nhìn trước khi chạm vì có kiến, ong, sâu róm, và tránh khu vừa phun thuốc.
Đến thăm có phải báo trước không?
Nên báo trước vài ngày. Người chăm cần sắp xếp thời gian dẫn bạn tới cây, nhất là vào mùa thu hoạch. Báo trước cũng giúp vườn tránh lịch phun thuốc trùng ngày bạn lên.