Cây giống nhập khẩu theo đường chính thức phải qua kiểm dịch thực vật và đi kèm giấy tờ của lô hàng, nên còn truy được về nước xuất xứ, nhà cung cấp và lô nhập; cây xách tay trong hành lý hay hạt giống đặt qua mạng gửi về không qua khai báo thì gần như không có giấy gì, vừa mất dấu nguồn gốc vừa có nguy cơ mang dịch hại lạ vào vườn. Với người muốn trồng một giống nước ngoài, khác biệt giữa hai con đường này lớn hơn nhiều so với khác biệt về giá.
Bài này giải thích ở mức nguyên lý vì sao cây và vật liệu nhân giống phải kiểm dịch, những giấy tờ thường đi cùng một lô cây giống nhập khẩu, các trường hợp hay gặp như cây "giống nhập" thực ra nhân trong nước, hạt giống mua qua sàn thương mại điện tử nước ngoài, và cách ghi hồ sơ cho cây có nguồn gốc ngoại. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và theo loại cây, nên trước khi đưa bất kỳ vật liệu nhân giống nào qua biên giới, nên hỏi cơ quan kiểm dịch thực vật.
Vì sao cây sống và vật liệu nhân giống phải kiểm dịch
Cây sống, cành ghép, củ, hạt giống, thậm chí đất bám rễ đều có thể mang theo sâu, bệnh, cỏ dại chưa có ở nơi đến. Ở vùng mới, những sinh vật này không có thiên địch quen thuộc và có thể lan nhanh, gây thiệt hại cho cả vùng trồng chứ không chỉ một vườn. Lịch sử nông nghiệp nhiều nước có những ví dụ dịch hại du nhập theo vật liệu nhân giống rồi trở thành vấn đề kéo dài nhiều thập kỷ.
Vì vậy hầu hết quốc gia, trong đó có Việt Nam, kiểm soát vật thể thực vật qua biên giới theo luật về bảo vệ và kiểm dịch thực vật. Ở Việt Nam, khung pháp lý chính là Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật năm 2013 cùng các văn bản hướng dẫn. Nguyên tắc chung là vật thể thuộc diện kiểm dịch khi nhập khẩu phải được khai báo, có giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất khẩu khi được yêu cầu, và được cơ quan kiểm dịch kiểm tra tại cửa khẩu hoặc nơi quy định. Với một số loại vật thể lần đầu nhập từ một nước, có thể phải qua phân tích nguy cơ dịch hại trước khi được phép.
Với người trồng, kiểm dịch không chỉ là thủ tục chống phiền hà. Nó là một mắt xích truy xuất: giấy kiểm dịch ghi nước xuất xứ, người gửi, loại vật thể, số lượng, và kết quả kiểm tra. Một lô cây có giấy này là một lô cây đã được ai đó có chuyên môn nhìn qua ở biên giới.
Giấy tờ thường đi cùng một lô cây giống nhập đúng đường
Mức yêu cầu khác nhau theo loại cây, nước xuất xứ và mục đích nhập. Bảng dưới đây nêu những loại giấy tờ hay gặp và ý nghĩa của chúng trong chuỗi truy xuất.
| Giấy tờ | Ai cấp | Ý nghĩa với truy xuất |
|---|---|---|
| Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật của nước xuất khẩu | Cơ quan bảo vệ thực vật nước xuất khẩu | Xác nhận nguồn gốc lô và tình trạng dịch hại khi rời nước xuất xứ |
| Kết quả kiểm dịch nhập khẩu | Cơ quan kiểm dịch thực vật Việt Nam | Xác nhận lô đã được kiểm tra khi vào Việt Nam |
| Giấy phép nhập khẩu giống, nếu cần | Cơ quan quản lý giống cây trồng | Với giống chưa được lưu hành, chỉ được nhập cho mục đích luật cho phép như nghiên cứu, khảo nghiệm |
| Tờ khai hải quan, hoá đơn thương mại | Hải quan, nhà cung cấp | Nối lô hàng với nhà cung cấp và người nhập khẩu |
| Mô tả giống của nhà cung cấp | Nhà chọn tạo hoặc vườn ươm nước ngoài | Tên giống gốc, dòng, gốc ghép theo cách gọi ở nước xuất xứ |
Người mua lẻ hiếm khi cầm được toàn bộ bộ giấy này. Nhưng có thể đề nghị đơn vị nhập khẩu cho xem bản chụp giấy kiểm dịch và tên giống gốc của lô mà cây mình mua thuộc về. Đơn vị nhập đàng hoàng không có lý do gì để từ chối.
Cây "giống nhập" thường là gì trên thị trường
Cây con nhập nguyên cây. Đi theo đường chính thức thì có giấy kiểm dịch và hồ sơ lô. Số lượng thường không nhiều vì chi phí và yêu cầu kiểm dịch với cây có bầu đất khá chặt.
Cây nhân trong nước từ vật liệu nhập. Phổ biến hơn: nhập cành, mắt ghép, hạt hoặc cây mô, rồi nhân ra trong nước. Cây bán ra là thế hệ nhân trong nước. Hồ sơ đúng phải ghi cả hai tầng: vật liệu nhập từ đâu, lô nào; nhân ở vườn ươm nào, đợt nào.
Cây nhân từ cây nhập nhiều năm trước. Một giống được nhập từ lâu, đã được nhân qua nhiều đời trong nước. Gọi là "giống nhập" vì nguồn gốc, nhưng chuỗi truy xuất về lô nhập ban đầu thường đã mất. Khi đó cái cần hỏi là giống ấy đã được lưu hành ở Việt Nam chưa và cây mẹ trong nước ở đâu.
Cây gắn mác nhập để bán giá cao. Cây trong nước hoàn toàn, chỉ mượn tên một giống nước ngoài. Không có giấy kiểm dịch, không có lô nhập, chỉ có lời quảng cáo. Đây là trường hợp nên tránh với cây trồng lâu năm.
Cây xách tay. Ai đó mang theo trong hành lý từ nước ngoài về, có khi khai báo, nhiều khi không. Nếu không khai báo và kiểm dịch, cây vừa không có giấy, vừa có thể bị thu giữ, tiêu huỷ nếu phát hiện, và người mang có thể bị xử lý theo quy định.
Hạt giống và cành ghép mua online từ nước ngoài
Sàn thương mại điện tử xuyên biên giới khiến việc đặt hạt giống, củ, cành ghép từ nước ngoài trở nên rất dễ. Nhiều người không nghĩ rằng một gói hạt nhỏ gửi qua bưu điện cũng là vật thể thuộc diện kiểm dịch. Một số nước đã cảnh báo công khai về những gói hạt giống không rõ nguồn gốc gửi đến người dân mà họ không đặt, và khuyên không gieo trồng mà nộp cho cơ quan kiểm dịch.
Về truy xuất, hạt mua qua sàn thường chỉ có tên sản phẩm do người bán đặt, ảnh minh hoạ có thể lấy từ nơi khác, và không có thông tin nào về cây mẹ, mùa thu hoạch hay độ thuần. Cây mọc lên có khi khác hẳn ảnh. Với hạt của cây ăn quả, như đã bàn ở bài về cây gieo hạt, ngay cả khi hạt đúng là của giống ấy thì cây con cũng thường không giống cây mẹ.
Nếu vẫn muốn thử một giống nước ngoài, con đường an toàn hơn là tìm đơn vị trong nước đã nhập vật liệu ấy đúng đường, hoặc hỏi cơ quan kiểm dịch thực vật về thủ tục để tự nhập một lượng nhỏ cho mục đích được phép. Cách này chậm hơn nhưng để lại một chuỗi giấy tờ, và không đặt vườn của hàng xóm vào rủi ro.
Ví dụ một lô cành ghép nhập đi tới vườn
Ví dụ giả định: một vườn ươm ở Lâm Đồng nhập một lô nhỏ cành ghép của một giống bơ đã được lưu hành ở Việt Nam, từ một nhà cung cấp nước ngoài. Lô hàng có giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất khẩu, qua kiểm tra của cơ quan kiểm dịch Việt Nam tại cửa khẩu, rồi về vườn ươm. Vườn ươm ghép cành lên gốc bơ địa phương, chia thành ba đợt ghép, mỗi đợt một mã riêng, trong sổ có dòng "nguồn cành: lô nhập số…, giấy kiểm dịch số…".
Một nhà vườn mua 50 cây của đợt thứ hai. Trên hoá đơn có tên giống, mã đợt; vườn ươm gửi kèm bản chụp giấy kiểm dịch của lô cành. Trong hồ sơ cây, nhà vườn ghi ba tầng: giống gốc từ nước ngoài, cành nhập lô nào, cây nhân ở vườn ươm nào, gốc ghép là bơ địa phương. Mức tin cậy cao ở tầng cành nhập và vườn ươm, trung bình ở tầng gốc ghép vì chỉ có lời vườn ươm.
Chuỗi này dài hơn chuỗi của một cây giống nội, nhưng mỗi mắt đều có giấy. Đối lập là trường hợp cây được giới thiệu "cành bơ ngoại mang về", không ai nói được về lô nhập hay kiểm dịch: cây có thể vẫn tốt, nhưng câu chuyện nguồn gốc của nó dừng lại ngay ở cửa vườn ươm.
Ghi hồ sơ cho cây có nguồn gốc nước ngoài
Cây có nguồn gốc ngoại cần thêm vài trường so với hồ sơ cây thông thường. Cách ghi gợi ý:
- Ghi tên giống theo cách gọi ở nước xuất xứ và tên được lưu hành ở Việt Nam nếu có, kèm ghi chú hai tên có phải cùng một giống không.
- Ghi tầng nguồn gốc: nhập nguyên cây, nhân trong nước từ vật liệu nhập, hay nhân từ cây nhập lâu năm.
- Với cây nhập hoặc vật liệu nhập, ghi nước xuất xứ, đơn vị nhập khẩu, thời điểm nhập và số giấy kiểm dịch nếu được cung cấp.
- Với cây nhân trong nước, ghi vườn ươm nhân giống, cây mẹ trong nước và đợt nhân như với cây giống bình thường.
- Ghi mức tin cậy cho từng tầng, phân biệt rõ phần có giấy tờ và phần chỉ là lời quảng cáo.
- Đánh dấu riêng các cây không rõ đường nhập, theo dõi sâu bệnh kỹ hơn trong vài năm đầu, và báo cán bộ bảo vệ thực vật nếu thấy dịch hại lạ.
Bước cuối cùng là phần trách nhiệm cộng đồng của người trồng. Phát hiện sớm một dịch hại lạ trên cây có nguồn gốc ngoại có thể giúp cả vùng tránh được thiệt hại lớn.
Cân nhắc trước khi trồng giống nước ngoài cho vườn lâu năm
Ngoài chuyện giấy tờ, giống nước ngoài còn một câu hỏi về thích nghi. Một giống nổi tiếng ở vùng khí hậu khác có thể ra hoa lệch mùa, chậm cho trái hoặc nhạy với bệnh ở điều kiện nóng ẩm của Việt Nam. Giống đã được lưu hành ở Việt Nam thường đã qua khảo nghiệm ở một số vùng; giống chưa lưu hành thì người trồng đang tự làm khảo nghiệm trên vườn của mình.
Với vùng cao nguyên như Lâm Đồng, nhiều người muốn thử giống ôn đới hoặc cận nhiệt vì khí hậu mát hơn đồng bằng. Có giống hợp, có giống không. Trồng thử vài cây, ghi chép đầy đủ, theo dõi qua vài mùa trước khi mở rộng là cách làm thận trọng, và hồ sơ những cây thử nghiệm ấy chính là dữ liệu quý cho quyết định sau này.
Một vườn có cây ngoại được ghi hồ sơ tử tế, từ giấy kiểm dịch tới nhật ký thích nghi, là một vườn có thể kể chuyện giống của mình với khách mua trái, với người nhận nuôi cây hay với người mua lại vườn. Một vườn chỉ có lời "giống này mang từ nước ngoài về" thì không.
Câu hỏi thường gặp
Mang vài cành ghép từ nước ngoài về trong hành lý có được không?
Cành ghép là vật thể thuộc diện kiểm dịch. Cần khai báo với cơ quan kiểm dịch thực vật tại cửa khẩu và đáp ứng yêu cầu hiện hành; một số trường hợp cần giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất xứ hoặc giấy phép. Không khai báo có thể bị thu giữ, tiêu huỷ và xử phạt.
Giống đã có ở nước láng giềng thì nhập có cần giấy phép không?
Tuỳ giống đó đã được lưu hành ở Việt Nam chưa. Giống đã lưu hành thì việc nhập theo quy định thông thường kèm kiểm dịch; giống chưa lưu hành thường chỉ được nhập cho một số mục đích luật cho phép và cần giấy phép. Nên hỏi cơ quan quản lý giống trước.
Mua cây "giống nhập" ở vườn ươm trong nước thì hỏi gì?
Hỏi cây là nhập nguyên cây hay nhân trong nước, vật liệu nhập lô nào, có giấy kiểm dịch không, giống đã lưu hành ở Việt Nam chưa, và cây mẹ trong nước ở đâu. Câu trả lời cho thấy chữ "nhập" có thực chất hay chỉ là nhãn bán hàng.
Nhận được gói hạt giống lạ gửi từ nước ngoài mà không đặt thì làm gì?
Không mở, không gieo, không vứt vào thùng rác hay ra vườn. Giữ nguyên bao bì và liên hệ cơ quan bảo vệ thực vật hoặc kiểm dịch thực vật địa phương để được hướng dẫn. Đây là khuyến cáo chung mà nhiều nước đã đưa ra với loại gói hàng này.
Cây có giấy kiểm dịch có chắc đúng giống không?
Giấy kiểm dịch xác nhận tình trạng dịch hại và nguồn gốc lô, không xác nhận đúng giống. Đúng giống vẫn dựa vào nhà cung cấp, mô tả giống và việc theo dõi khi cây ra trái. Hai loại giấy bổ sung cho nhau chứ không thay nhau.
Cây ngoại nhân trong nước nhiều đời rồi có cần ghi là cây nhập không?
Nên ghi nguồn gốc giống là nước ngoài nếu biết, nhưng ghi rõ cây cụ thể là nhân trong nước, từ cây mẹ nào. Như vậy người đọc hồ sơ hiểu đúng cả câu chuyện của giống lẫn của cái cây.