Cộng đồng giữ cây hiệu quả nhất khi có ba thứ: biết rõ cây nào cần giữ (hồ sơ, bản đồ cây), có người cụ thể chịu trách nhiệm từng cây hoặc từng khu, và có kênh nói chuyện với chính quyền, đơn vị quản lý trước khi cây bị chặt chứ không phải sau. Từ nhóm hàng xóm nhận tưới cây non trên phố, nhóm tình nguyện lập bản đồ cây, làng giữ cây đa đầu đình, đến cộng đồng dân cư được giao quản lý rừng, cách làm khác nhau nhưng đều dựa trên việc cho cây một danh tính và một người gắn bó.
Năm 2015, kế hoạch thay thế hàng nghìn cây xanh trên nhiều tuyến phố Hà Nội vấp phản ứng mạnh của người dân, và việc chặt hạ bị dừng lại để rà soát. Sự kiện ấy cho thấy người dân thành phố gắn bó với cây nhiều đến thế nào, và cũng cho thấy khoảng trống thông tin: nhiều người chỉ biết cây bị chặt khi máy cưa đã đến. Bài này đi qua những cách cộng đồng tham gia giữ cây có tổ chức, có hồ sơ, bền hơn những phản ứng tức thời, và cả giới hạn của chúng.
Vì sao cây cần cộng đồng, không chỉ cần cơ quan quản lý
Đơn vị quản lý cây xanh đô thị chịu trách nhiệm hàng chục nghìn cây với nhân lực có hạn; kiểm lâm phụ trách những diện tích rừng rộng lớn. Người dân sống cạnh cây thì thấy cây mỗi ngày: cây non nào đang héo vì thiếu nước, cây lớn nào vừa bị đào rễ khi lát vỉa hè, cây cổ thụ nào có người lạ đến đo đạc. Thông tin từ người ở gần, nếu đến đúng nơi, đúng lúc, giúp cơ quan quản lý xử lý sớm và đúng.
Cây non trồng mới trên phố có tỷ lệ chết cao trong hai ba năm đầu, chủ yếu vì thiếu nước mùa khô, bị va quệt, bị đổ rác, đổ nước bẩn vào gốc. Một hộ dân trước nhà nhận tưới, nhắc nhở hàng xóm giữ gốc sạch có thể quyết định cây ấy sống hay chết. Ở làng quê, cây cổ thụ đã sống qua nhiều đời được giữ chủ yếu bằng sự quý trọng của người làng hơn là bằng văn bản. Ở vùng rừng, người dân sống dựa vào rừng là lực lượng phát hiện cháy, phát hiện chặt trộm sớm nhất. Ở đâu cũng vậy, cây được giữ tốt nhất khi có người coi đó là cây của mình.
Cộng đồng còn giữ một thứ mà hồ sơ chính thức hiếm khi có: ký ức về cây. Ai trồng hàng cây này, năm nào phố còn là đường đất, cây nào từng là chỗ hẹn hò của cả một thế hệ. Những ký ức ấy, khi được ghi lại cùng số đo và ảnh, làm cho một hàng cây trên phố trở thành di sản chung của khu phố chứ không chỉ là tài sản trong sổ sách của một đơn vị quản lý.
Những cách cộng đồng tham gia giữ cây
Nhận chăm cây đường phố. Hộ dân, cửa hàng, trường học nhận tưới và giữ gốc sạch cho cây non trước cửa trong vài năm đầu. Một số chương trình gắn thẻ ghi tên người nhận chăm bên cạnh cây; việc ghi rõ ai chăm cây nào làm cam kết bền hơn.
Lập bản đồ cây cộng đồng. Tình nguyện viên đi ghi loài, đo chu vi, chụp ảnh, đánh dấu vị trí cây trong khu phố, lưu thành bản đồ chung. Bản đồ cho người dân biết khu mình có những cây gì, cây nào lớn tuổi, và làm cơ sở để đối thoại khi có kế hoạch chặt, thay cây.
Giữ hồ sơ cây cổ thụ của làng, của khu phố. Ghi lời kể, ảnh cũ, số đo theo năm, người giữ cây. Hồ sơ là căn cứ khi đề nghị công nhận Cây Di sản, khi có công trình đi qua, khi có người hỏi mua cây.
Theo dõi và báo cây nguy hiểm. Báo cây nghiêng, nứt, cành khô lớn cho đúng nơi tiếp nhận, kèm vị trí và ảnh. Báo sớm giúp giữ được cây bằng cắt tỉa thay vì phải chặt sau sự cố.
Góp ý vào kế hoạch liên quan đến cây. Khi có dự án mở đường, cải tạo vỉa hè, xây công trình, hỏi trước phương án với cây xanh hiện có, đề xuất giữ hoặc di dời cây có giá trị. Góp ý có số liệu, có hồ sơ thì được lắng nghe hơn phản ứng cảm tính.
Rừng cộng đồng: khi người dân là chủ rừng
Luật Lâm nghiệp năm 2017 công nhận cộng đồng dân cư là một trong các chủ rừng: một thôn, bản, buôn, làng có thể được giao rừng để quản lý, bảo vệ và hưởng lợi theo quy định. Ở nhiều nơi miền núi, đó là sự chính thức hoá một tập quán đã có từ lâu: rừng thiêng, rừng đầu nguồn, rừng giữ nước của làng vốn được giữ bằng luật tục. Nhiều hộ gia đình, cộng đồng cũng nhận khoán bảo vệ rừng từ các ban quản lý rừng, được chi trả từ các nguồn như dịch vụ môi trường rừng.
Với rừng cộng đồng, định danh không đi đến từng cây như cây xanh đô thị mà theo lô, khoảnh, ranh giới; nhưng những cây đặc biệt, cây gỗ lớn, cây mẹ cho hạt giống, cây có ý nghĩa với làng có thể được đánh dấu và ghi vào sổ riêng. Tổ bảo vệ rừng đi tuần theo lịch, ghi lại những gì thấy: dấu chân người lạ, gốc cây mới chặt, vết cháy. Sổ tuần rừng ấy, cộng với bản đồ ranh giới và danh sách cây đặc biệt, là hồ sơ định danh của khu rừng cộng đồng, và là bằng chứng khi có tranh chấp hay vi phạm.
Bài học từ các cách làm: điều giữ được và điều dễ đổ vỡ
Không mô hình cộng đồng nào tự chạy mãi. Bảng dưới gom những điều làm cho việc giữ cây bền và những điều thường khiến nó dừng lại.
| Khía cạnh | Làm cho bền | Dễ đổ vỡ khi |
|---|---|---|
| Người phụ trách | Ghi tên người hoặc nhóm cụ thể cho từng cây, từng khu; có người kế nhiệm | Chỉ dựa vào một người nhiệt tình; người đó chuyển đi là dừng |
| Dữ liệu | Hồ sơ, bản đồ lưu ở nhiều nơi, định dạng phổ thông, có người cập nhật | Nằm trong một ứng dụng của một nhóm nhỏ; nhóm tan là mất |
| Quan hệ với chính quyền | Đối thoại từ sớm, chia sẻ dữ liệu, cùng xem cây | Chỉ lên tiếng khi cây đã bị chặt, quan hệ căng thẳng |
| Nguồn lực | Việc nhỏ, đều đặn, ít tốn kém như tưới, ghi chép, đi xem cây | Phụ thuộc một khoản tài trợ một lần |
| Thông tin | Dựa trên số đo, ảnh, đánh giá chuyên môn | Dựa trên tin đồn, cảm xúc, khó bảo vệ trước lập luận kỹ thuật |
Điểm chung của những cách làm bền là chúng biến tình cảm với cây thành ghi chép và trách nhiệm cụ thể. Tình cảm khởi đầu mọi thứ, nhưng chính hồ sơ cây và tên người giữ cây mới giữ việc đó qua năm tháng.
Bắt đầu một nhóm giữ cây ở khu phố hay thôn xóm
Không cần tổ chức lớn. Một nhóm năm bảy người có thể bắt đầu theo các bước sau:
- Chọn phạm vi nhỏ, vừa sức: một con phố, một khu chung cư, sân đình, một đoạn bờ sông.
- Đi một vòng ghi lại các cây: loài, chu vi, ảnh, vị trí, tình trạng; đánh số theo một quy ước đơn giản.
- Liên hệ chính quyền phường, xã và đơn vị quản lý cây xanh để giới thiệu nhóm, hỏi những cây nào thuộc quản lý của họ, những việc gì người dân được làm.
- Phân công người theo dõi từng nhóm cây; đặt lịch đi xem cây trước mùa khô và trước mùa mưa bão.
- Lưu dữ liệu ở hai nơi, mỗi năm cập nhật một lần; chia sẻ bản đồ cây với chính quyền và cư dân.
- Ghi lại mọi sự kiện với cây: cây chết, cây trồng mới, cây bị hại, các lần báo và kết quả xử lý.
Nhóm không thay chức năng của cơ quan quản lý, không tự ý cắt tỉa, chặt hạ, trồng cây trên đất công khi chưa được phép. Vai trò của nhóm là quan sát, ghi chép, chăm sóc những việc được phép và làm cầu nối thông tin.
Một ví dụ giả định: con phố mười hai cây sấu
Thử hình dung một con phố nhỏ ở một đô thị phía Bắc có mười hai cây sấu lớn, các chi tiết là ví dụ giả định. Một nhóm cư dân lập hồ sơ: đánh số cây từ S01 đến S12 theo chiều đi của phố, đo chu vi, chụp ảnh mỗi cây từ vỉa hè đối diện, ghi tình trạng. Họ phát hiện cây S05 có hốc lớn ở gốc, cây S09 bị lát kín gốc khi một cửa hàng sửa mặt tiền. Họ gửi danh sách và ảnh cho phường, kèm đề nghị mời đơn vị quản lý cây xanh xem hai cây này trước mùa mưa.
Đơn vị quản lý đến xem, đánh giá S05 cần giảm tán và theo dõi, S09 cần mở rộng ô đất gốc. Cửa hàng được nhắc và phối hợp làm lại ô gốc. Hai năm sau, khi phố có kế hoạch cải tạo vỉa hè, nhóm cư dân đưa hồ sơ ra buổi họp lấy ý kiến, đề nghị phương án thi công tránh rễ của mười hai cây. Không có gì đặc biệt trong câu chuyện này: không ai phải phản đối, không cây nào bị mất. Chỉ là có một hồ sơ, vài người theo dõi đều đặn, và một kênh nói chuyện được mở từ trước khi có chuyện.
Giới hạn của việc cộng đồng tự giữ cây
Nhóm cộng đồng không có quyền quyết định với cây trên đất công, không có chuyên môn để đánh giá mọi cây nguy hiểm, và không có nguồn lực cho những việc lớn như chằng chống, xử lý cây cổ thụ suy yếu. Nhiệt tình giữ cây đôi khi va với nhu cầu an toàn thật: một cây đã mục rỗng nặng, đứng cạnh trường học, có khi buộc phải hạ dù ai cũng tiếc. Trong những trường hợp đó, hồ sơ cây với số đo, ảnh nhiều năm và đánh giá chuyên môn độc lập là thứ giúp mọi bên đi tới quyết định có căn cứ, thay vì tranh cãi cảm tính.
Một giới hạn khác là tính liên tục. Phong trào nhận chăm cây thường sôi nổi lúc đầu rồi thưa dần; cây non trồng trong ngày lễ dễ bị bỏ quên khi mùa khô đến. Cách khắc phục không phải là kêu gọi nhiệt tình hơn mà là thiết kế việc giữ cây thành việc nhỏ, đều đặn, có người kế nhiệm, có hồ sơ chuyển giao. Một cây được giữ bởi một chuỗi người nối nhau qua nhiều năm, mỗi người ghi thêm vài dòng vào hồ sơ, là hình ảnh đúng nhất của một cây có danh tính trong cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Người dân có được tự trồng cây trên vỉa hè trước nhà không?
Vỉa hè là đất công, việc trồng cây xanh đô thị theo quy hoạch và danh mục loài của địa phương. Muốn trồng nên hỏi chính quyền phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh về loài được phép, vị trí, cách trồng. Trồng sai loài, sai chỗ có thể phải dời đi sau này.
Khi thấy cây xanh sắp bị chặt hạ, người dân nên làm gì?
Hỏi chính quyền địa phương hoặc đơn vị thực hiện về lý do và căn cứ chặt hạ, xin xem đánh giá tình trạng cây nếu có. Nếu có hồ sơ, ảnh, số đo cây, đưa ra để đối thoại. Góp ý ôn hoà, có căn cứ và không cản trở người đang làm nhiệm vụ.
Rừng cộng đồng khác rừng nhận khoán thế nào?
Với rừng cộng đồng, cộng đồng dân cư là chủ rừng được giao theo quy định. Với rừng nhận khoán, chủ rừng là tổ chức như ban quản lý rừng, còn hộ gia đình hoặc cộng đồng nhận khoán bảo vệ theo hợp đồng và được chi trả. Quyền và nghĩa vụ hai bên khác nhau, nên đọc kỹ quyết định giao rừng hoặc hợp đồng khoán.
Bản đồ cây cộng đồng có cần chính xác như của cơ quan quản lý không?
Không cần đến mức đó, nhưng phải theo một phương pháp thống nhất: đo chu vi ở 1,3 mét, ghi loài, ảnh, vị trí. Dữ liệu nên ghi rõ ai thu thập, ngày nào, để khi chia sẻ với cơ quan quản lý họ biết mức tin cậy và có thể kiểm tra lại.
Học sinh có thể tham gia giữ cây như thế nào?
Học sinh có thể theo dõi cây trong sân trường hoặc trên con đường quanh trường: đo chu vi mỗi năm, chụp ảnh theo mùa, ghi loài, ghi những thay đổi. Mỗi lớp nhận một vài cây, khi lên lớp thì chuyển giao hồ sơ cho lớp sau. Việc leo cây, cắt tỉa thì không giao cho học sinh.
Nhóm giữ cây có nên dùng ứng dụng riêng để lưu dữ liệu?
Có thể dùng nếu tiện, nhưng luôn có bản sao ở định dạng phổ thông như bảng tính và ảnh lưu riêng, ở ít nhất hai nơi. Nhiều dự án cộng đồng mất dữ liệu khi ứng dụng ngừng hoạt động hoặc người quản trị rời nhóm.