Một bộ hồ sơ cây cổ thụ của làng hay của đình, chùa cần có năm phần: danh tính cây (loài, vị trí, ảnh), số đo theo năm, lịch sử và lời kể có ghi nguồn, tình trạng sức khoẻ cùng các lần xử lý, và tên người hoặc tổ chức chịu trách nhiệm giữ cây. Hồ sơ nên được lưu ít nhất hai bản, một bản giấy để ở đình hoặc nhà văn hoá, một bản số do người trẻ trong làng giữ, và được đọc lại mỗi năm vào một dịp cố định.
Nhiều cây đa, cây gạo, cây đề, cây muỗm, cây thị ở đầu làng, sân đình, cổng chùa đã sống qua nhiều thế hệ mà không có một dòng chữ ghi chép nào. Cây vẫn sống vì người làng quý cây. Nhưng khi làng đổi thay, đường mở rộng, đình được tu bổ, có người đến hỏi mua cây, thì một bộ hồ sơ đầy đủ và một người giữ cây rõ ràng là thứ giúp cây ở lại. Bài này dành cho trưởng thôn, ban quản lý di tích, nhà chùa, nhà trường và những người trẻ muốn làm việc đó cho làng mình.
Vì sao cây cổ thụ của làng cần hồ sơ riêng
Cây cổ thụ trên đất đình, chùa, đất công của làng ở trong một vị trí đặc biệt: nó không nằm trong sổ cây xanh của đô thị, không phải cây trong rừng của chủ rừng, cũng không thuộc riêng gia đình nào. Trách nhiệm giữ cây vì thế dễ bị chia đều cho tất cả mọi người, nghĩa là không ai cụ thể. Khi cây bị đào gốc để xây tường, bị đổ dầu, đốt rác, khi có người đề nghị bứng cây đi để làm sân, câu hỏi "ai có quyền quyết định" thường không có sẵn câu trả lời.
Hồ sơ cây giải quyết được một phần câu hỏi đó: nó ghi rõ cây đứng trên đất nào, ai đang quản lý, làng đã có quy ước gì về cây. Nó cũng giữ lại những thứ dễ mất nhất: lời kể của người già, ảnh cũ, các mốc sự kiện gắn với cây. Khi làng cần đề nghị công nhận cây là Cây Di sản, đưa cây vào danh mục bảo vệ của địa phương hay xin hỗ trợ chăm sóc, hồ sơ đã có sẵn. Và khi một thế hệ người giữ cây đi qua, thế hệ sau nhận lại không chỉ một cái cây mà cả câu chuyện của nó.
Các bước lập hồ sơ cho một cây
Một nhóm ba bốn người làm trong một buổi sáng là xong phần thực địa; phần ghi lời kể có thể kéo dài vài tuần.
- Thống nhất với người quản lý đất (ban quản lý đình, nhà chùa, chính quyền cấp xã) về việc lập hồ sơ và ai giữ bản gốc.
- Xác định loài: tên làng gọi và tên khoa học, nhờ người có chuyên môn xác nhận nếu là loài khó nhận; ghi cả tên gọi riêng của cây nếu làng có.
- Ghi vị trí: tên thôn, xã, tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành, kèm tên cũ trước sắp xếp năm 2025; toạ độ; mô tả theo vật mốc cố định.
- Đo chu vi ở 1,3 mét, chiều cao, tán hai hướng; chụp ảnh toàn cây từ bốn hướng, ảnh gốc, ảnh thân, ảnh tán, ghi chỗ đứng chụp.
- Ghi tình trạng: hốc rỗng, cành khô, nấm, rễ nổi, những gì đang đè lên gốc, cây có bị đóng đinh, treo vật không.
- Ghi lời kể của người cao tuổi theo từng người, có tên, năm sinh, ngày kể; sưu tầm ảnh cũ có cây trong khung hình.
- Ghi người giữ cây và quy ước của làng về cây; đặt ngày xem lại hồ sơ hằng năm.
Bước cuối cùng quan trọng nhất. Một hồ sơ được mở lại mỗi năm vào một dịp quen thuộc, như ngày giỗ thành hoàng, ngày hội làng hay dịp Tết trồng cây, sẽ sống lâu hơn nhiều so với một tập giấy cất vào tủ.
Ghi lời kể và truyền thuyết cho đúng mực
Gần như cây cổ thụ nào ở làng cũng có chuyện kể: cây do ông tổ khai làng trồng, cây che cho đoàn quân dừng chân, cây bị sét đánh mà không chết, cây có loài chim về làm tổ mỗi năm. Những câu chuyện ấy là một phần giá trị văn hoá của cây và nên được ghi đầy đủ. Điều quan trọng là ghi đúng thân phận của chúng: đâu là lời kể của ai, kể vào năm nào; đâu là sự kiện có tư liệu xác nhận; đâu là điều chưa rõ. Một câu như "theo lời cụ A, sinh năm 1938, kể năm 2026, hồi cụ còn nhỏ cây đã to bằng ba người ôm" có giá trị hơn nhiều so với "cây có từ thời Lê".
Khi ghi, tránh biến cây thành đối tượng thờ cúng hay gán cho nó những điều kiêng kỵ không có thật. Tập tục của làng quanh cây, như lễ cúng ở gốc vào dịp hội, được ghi như một sinh hoạt văn hoá đã có. Những điều kiêng kỵ dân gian như không chặt cành, không trèo cây lại vô tình giúp cây được giữ suốt nhiều đời; có thể ghi lại như một phần quy ước truyền thống. Phần ghi chép này cũng là nơi lưu tên những người đã chăm cây qua các thời kỳ, một cách ghi nhận công sức thầm lặng của họ.
Quy ước bảo vệ cây mà nhiều làng đã áp dụng
Không cần văn bản phức tạp; vài điều rõ ràng được cả làng đồng ý, ghi vào hồ sơ và treo ở nhà văn hoá là đủ để bắt đầu:
- Giữ một vùng đất trống quanh gốc, càng gần mép tán càng tốt; không đổ bê tông, không lát kín, không đắp đất dày lên gốc.
- Không đốt rác, đốt vàng mã, đổ nước thải, đổ dầu nhớt trong vùng gốc.
- Không đóng đinh, treo biển quảng cáo, căng dây điện, buộc võng, buộc trâu bò vào thân cây.
- Mọi việc đào bới, xây dựng trong vùng tán phải bàn trước với người giữ cây và tìm cách tránh rễ lớn.
- Cắt tỉa cành chỉ do người có kinh nghiệm làm, có bàn với người giữ cây, ghi vào hồ sơ.
- Không bán, không cho bứng cây; mọi đề nghị liên quan đến di chuyển cây phải đưa ra họp làng và báo chính quyền.
Điều cuối cùng ngày càng cần thiết. Đã có những cây cổ thụ ở làng quê bị bán đi để trồng ở biệt thự, khu đô thị, đổi lại một khoản tiền chia nhau hoặc góp vào việc làng. Phần lớn cây cổ thụ bị bứng đi đều suy yếu, nhiều cây chết sau vài năm, còn làng thì mất vĩnh viễn một phần ký ức.
Khi có người hỏi mua hoặc xin dời cây
Người hỏi mua cây cổ thụ thường đến với lời đề nghị nghe hợp lý: góp tiền tu bổ đình, làm đường, cây "đằng nào cũng già". Hồ sơ cây và quy ước làng giúp trả lời bình tĩnh và có căn cứ. Trước hết là câu hỏi về quyền: cây trên đất công, đất đình, đất chùa thì không một cá nhân nào, kể cả trưởng thôn hay người trông đình, có quyền tự quyết. Cây nằm trong khu di tích đã xếp hạng thì mọi can thiệp phải theo quy định bảo vệ di tích. Cây thuộc loài được bảo vệ thì việc khai thác, vận chuyển còn chịu thêm các quy định riêng.
Thứ hai là câu hỏi về cây: bứng một cây cổ thụ nghĩa là cắt phần lớn bộ rễ và tán, vận chuyển trên đường dài, trồng vào một nơi đất lạ; tỷ lệ cây sống khoẻ sau đó không cao, và người mua hiếm khi cam kết điều gì về cây sau khi đã chở đi. Thứ ba là câu hỏi về làng: cây ấy là mốc của bao thế hệ, mất đi không đổi lại được. Ghi mọi đề nghị liên quan đến cây vào hồ sơ, kèm ngày, người đề nghị, ý kiến của làng. Nếu thấy có dấu hiệu mua bán trái phép, báo chính quyền cấp xã và cơ quan quản lý văn hoá hoặc kiểm lâm ở địa phương.
Một ví dụ giả định: trang đầu hồ sơ cây gạo đầu làng
Để dễ hình dung, thử viết trang đầu hồ sơ cho một cây gạo đầu làng ở một xã đồng bằng Bắc Bộ, các chi tiết dưới đây là ví dụ giả định. Mã hồ sơ: chữ viết tắt tên thôn cộng số thứ tự cây, ví dụ "TĐ-01". Loài: gạo, tên làng gọi là "cây gạo đầu đê". Vị trí: đầu thôn, cạnh đường đê, cách cổng đình khoảng năm mươi mét về phía đông; ghi tên xã, tỉnh hiện hành và tên huyện cũ. Số đo năm đầu: chu vi ở 1,3 mét, chiều cao, tán hai hướng, người đo, ngày đo. Ảnh: bốn hướng, chụp từ bốn chỗ đứng có đánh dấu bằng vật mốc.
Phần lịch sử ghi lời kể của ba cụ cao tuổi nhất thôn, mỗi người một đoạn, ghi tên, năm sinh, ngày kể; một tấm ảnh đám cưới năm 1975 có cây ở phía sau; và một dòng ghi rằng cây bị gãy một cành lớn trong một trận bão những năm 2000, theo lời kể, chưa xác định được năm. Phần tình trạng ghi một hốc ở phía bắc thân, kích thước miệng hốc, chưa thấy nấm. Phần quy ước ghi các điều làng đã thống nhất. Trang cuối ghi người giữ hồ sơ năm nay và ngày xem lại: rằm tháng Giêng, khi làng vào hội. Chỉ chừng ấy thôi, nhưng mười năm sau, người đọc hồ sơ sẽ biết cây đã đi qua những gì.
Người trẻ trong làng có thể làm gì
Người trẻ có điện thoại, biết chụp ảnh, ghi âm, lập bảng tính và lưu trữ số. Đó là đúng những kỹ năng mà hồ sơ cây cần. Một nhóm học sinh, sinh viên về quê dịp hè có thể ghi lời kể của các cụ, số hoá ảnh cũ, đo và chụp lại cây theo đúng góc năm trước, nhập vào một tệp chung được sao lưu ở hai nơi. Việc này vừa giữ được ký ức của cây, vừa nối các thế hệ trong làng quanh một việc cụ thể.
Có thể làm thêm một tấm thẻ cây đặt ở cọc cạnh gốc hoặc ở rào, ghi tên cây, loài, mã hồ sơ, và nếu muốn thì một mã QR dẫn tới trang giới thiệu cây do làng tự quản lý. Thẻ không đóng vào thân. Trang giới thiệu nên có người được giao cập nhật, và nội dung bản số luôn khớp với bản giấy để ở đình. Quan trọng hơn mọi công cụ là ghi rõ ai đang giữ hồ sơ năm nay; khi người đó đi học, đi làm xa, việc giữ hồ sơ được trao lại cho người khác và ghi vào hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Cây cổ thụ ở sân đình thuộc quyền quyết định của ai?
Cây trên đất đình gắn với quyền quản lý đất và di tích. Nếu đình đã được xếp hạng di tích, mọi việc liên quan đến cây trong khu vực bảo vệ phải theo quy định về di tích. Nếu chưa, quyết định thuộc về tổ chức đang quản lý đình và chính quyền địa phương, không phải của một cá nhân nào.
Làng muốn bán cây cổ thụ để lấy tiền tu bổ đình có được không?
Rất nên cân nhắc kỹ. Việc này thường không thuộc quyền của một nhóm người, có thể vướng quy định về di tích, đất công hoặc loài được bảo vệ, và cây bứng đi thường suy yếu nghiêm trọng. Nên đưa ra họp làng, hỏi ý kiến chính quyền và cơ quan văn hoá trước khi bàn tiếp.
Có cần nhờ chuyên gia mới lập được hồ sơ cây cổ thụ không?
Phần đo, chụp, ghi lời kể, ghi quy ước thì người trong làng tự làm được. Chuyên gia cần ở hai chỗ: xác định đúng loài nếu là loài khó nhận, và đánh giá sức khoẻ khi cây có dấu hiệu suy yếu hoặc nguy cơ gãy đổ.
Có nên gắn mã QR lên cây cổ thụ của làng?
Có thể, nếu đặt thẻ ở cọc hoặc rào cạnh gốc, không đóng vào thân, và có người duy trì trang mà mã dẫn tới. Mã QR không thay được bản hồ sơ giấy để ở đình; nó chỉ là một cách cho khách và người trẻ biết thêm về cây.
Cây cổ thụ của làng bị sét đánh, gãy cành lớn thì làm gì?
Trước hết rào khu vực dưới tán để không ai đứng gần. Chụp ảnh hiện trạng từ nhiều hướng, ghi vào hồ sơ cây. Mời người có kinh nghiệm chăm cây đánh giá và cắt sửa vết gãy đúng kỹ thuật. Không tự leo lên cắt khi chưa có thiết bị và người được huấn luyện.
Hồ sơ cây nên lưu ở đâu để không thất lạc?
Ít nhất hai bản ở hai nơi: một bản giấy để ở đình, chùa hoặc nhà văn hoá, một bản số do người được giao giữ và sao lưu thêm một nơi khác. Ghi trong chính hồ sơ ai đang giữ bản nào, và cập nhật khi người giữ thay đổi.