Những dấu hiệu đáng lo nhất ở một cây lớn là: cây mới nghiêng thêm và đất quanh gốc nứt hoặc nhô lên ở phía đối diện, nấm mọc ở gốc hoặc rễ lớn, thân có hốc rỗng hay vết nứt dọc, chạc ba hai thân kẹp vỏ, cành khô lớn treo trên tán, và rễ vừa bị đào cắt khi thi công. Gặp một trong các dấu hiệu này ở cây đứng gần nhà, đường đi, sân chơi thì nên tránh đứng dưới cây khi có gió lớn và báo người có chuyên môn xem.
Quan sát bằng mắt không thay được đánh giá của chuyên gia chăm cây, những người có dụng cụ đo độ rỗng của thân và kinh nghiệm đọc cây. Nhưng phần lớn các vụ cây đổ đều có dấu hiệu báo trước mà người ở gần nhìn thấy được. Bài này đi từ gốc lên tán, chỉ ra cần nhìn gì, ghi gì vào hồ sơ cây và khi nào phải gọi người chuyên môn. Bài không hướng dẫn tự leo cây cắt cành; đó là việc nguy hiểm cần người được huấn luyện.
Ở gốc và rễ: nơi quyết định cây đứng vững
Đất nứt, nhô lên ở một phía gốc. Khi cây bắt đầu bật gốc, phía đối diện với hướng nghiêng thường có đất nứt theo vòng cung hoặc nhô lên vì bầu rễ đang bị kéo. Đây là dấu hiệu khẩn cấp, nhất là sau mưa lớn kéo dài.
Nấm mọc ở gốc hoặc trên rễ lớn. Nhiều loại nấm phá gỗ ăn vào rễ và lõi gốc từ bên trong trước khi lộ ra quả thể bên ngoài. Thấy nấm dạng tai, dạng đĩa, dạng chùm ở gốc thì phần gỗ bên trong có thể đã mục nhiều.
Rễ bị cắt hoặc bị vùi. Đào mương, chôn ống, làm móng tường, lát sân trong phạm vi tán làm mất một phần rễ giữ cây. Đắp thêm đất dày lên gốc cũng làm rễ ngạt. Những tổn thương này thường biểu hiện ra tán sau một đến vài năm.
Gốc bị bê tông kín. Ô đất quanh gốc quá nhỏ, nước không thấm, rễ phải bò lên mặt hoặc len dưới nền. Cây có thể vẫn xanh nhưng bộ rễ nông và yếu, dễ bật gốc khi đất xung quanh ngập nước.
Ở thân và chạc: những chỗ gãy thường bắt đầu
Hốc rỗng, vết mục. Thân rỗng không có nghĩa là cây sắp đổ; nhiều cây rỗng vẫn đứng vững nhiều năm nhờ lớp gỗ sống bên ngoài đủ dày. Điều cần biết là lớp vỏ gỗ còn lại dày bao nhiêu so với đường kính thân, việc chuyên gia đo được bằng dụng cụ chuyên dụng.
Vết nứt dọc thân. Vết nứt mới, nhất là nứt sâu và dài, có khi kèm tiếng kêu khi gió, là dấu hiệu thân đang chịu lực quá giới hạn.
Chạc ba kẹp vỏ. Hai thân mọc sát nhau thành hình chữ V hẹp, vỏ kẹp giữa hai thân làm chỗ nối yếu; khi tán lớn, hai thân dễ tách ra. Chạc hình chữ U rộng thường chắc hơn.
Nghiêng mới hoặc nghiêng tăng. Cây nghiêng từ nhỏ và đã tự điều chỉnh thường ổn định. Cây nghiêng thêm so với ảnh năm trước thì đáng lo. Đây là lý do nên chụp ảnh cây từ cùng một chỗ đứng mỗi năm.
Ở tán: thứ rơi trúng người trước khi cả cây đổ
Cành khô lớn. Cành chết trên tán cao, nhất là cành đã gãy treo lơ lửng, có thể rơi bất cứ lúc nào, kể cả ngày không gió. Ở đường đi, sân trường, chỗ đậu xe, đây là dấu hiệu cần xử lý sớm.
Tán lệch hẳn một phía. Tán phát triển lệch về phía có nắng hoặc do bị cắt một bên làm cây chịu lực không đều; khi gió thổi từ phía nhẹ sang phía nặng, nguy cơ tăng.
Tán thưa dần, lá nhỏ, vàng sớm. Đây là dấu hiệu cây suy yếu chung, thường từ rễ. Một mình nó không nói cây sắp đổ, nhưng cộng với tổn thương ở gốc thì cần xem kỹ.
Chồi mọc dày sau cắt cụt ngọn. Cây bị cắt cụt tán thường đâm nhiều chồi vượt bám yếu ở vết cắt; vài năm sau những cành này to ra và dễ gãy. Cắt cụt ngọn là cách tỉa gây hại lâu dài.
Mức độ và việc nên làm
Thang dưới đây là gợi ý để ghi hồ sơ cây và quyết định nhanh; không thay cho đánh giá chuyên môn. Mỗi đơn vị quản lý cây có thang riêng, nên dùng thang đó nếu có.
| Mức | Ví dụ dấu hiệu | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Theo dõi | Tán hơi lệch, hốc nhỏ đã lành, nghiêng cũ không đổi | Ghi hồ sơ, chụp ảnh cùng góc, xem lại mỗi năm |
| Cần chuyên gia xem | Nấm ở gốc, hốc rỗng lớn, chạc kẹp vỏ trên cây lớn, rễ bị cắt trong năm | Báo người quản lý cây, mời đơn vị chăm cây có kinh nghiệm đánh giá |
| Khẩn cấp | Đất nứt nhô ở gốc, nghiêng thêm sau mưa, cành gãy treo trên đường đi, vết nứt mới rộng | Rào khu vực dưới tán, không cho người đứng, báo ngay chính quyền và đơn vị quản lý |
Mức khẩn cấp không có nghĩa là phải chặt cây. Nhiều trường hợp chỉ cần cắt cành nguy hiểm, giảm tán, chằng néo hay chống đỡ là giữ được cây. Quyết định chặt nên dựa trên đánh giá chuyên môn, nhất là với cây cổ thụ và cây có giá trị.
Trước, trong và sau mùa mưa bão
Thời điểm tốt nhất để xem cây là vài tuần trước khi mùa mưa bão bắt đầu ở vùng mình: miền Bắc và miền Trung thường lo từ giữa hè sang thu, Nam Bộ có mưa dông theo mùa mưa, Tây Nguyên có những đợt gió mạnh đầu mùa. Đi một vòng quanh từng cây lớn với danh sách ba vùng gốc, thân, tán; chụp ảnh cùng góc với năm trước; đánh dấu những cây cần chuyên gia xem để kịp xử lý trước khi gió lên. Đây cũng là lúc tỉa cành khô, cành vướng dây điện, giảm tán cho cây tán lệch nặng, do người có kinh nghiệm làm.
Trong lúc có bão, việc duy nhất là giữ an toàn cho người: không đứng, không đậu xe dưới cây lớn, không ra kiểm tra cây giữa lúc gió đang mạnh. Sau bão, đi xem lại từng cây trước khi cho người qua lại dưới tán: cành gãy treo, thân nứt mới, đất nứt ở gốc, cây nghiêng thêm. Chụp ảnh trước khi dọn, ghi vào hồ sơ cả những cây không sao. Danh sách cây đổ và cây đứng vững sau mỗi trận bão là dữ liệu quý: nó cho biết những dấu hiệu nào thật sự báo trước, loài nào chịu gió kém ở vùng mình, để lần trồng sau chọn cây và chọn chỗ cho hợp hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về cây và gió bão
"Cây còn xanh tốt thì không đổ." Tán xanh không nói gì về bộ rễ. Nhiều cây đổ trong bão vẫn xanh lá đến phút cuối vì rễ bị cắt, bị ngập úng hay đã mục từ trước.
"Cây to thì vững." Cây to có tán lớn, chịu lực gió lớn hơn. Nếu rễ bị bó trong ô đất chật hay bị cắt bớt, cây càng to càng dễ bật gốc.
"Chặt bớt cho thấp là an toàn." Cắt cụt làm cây suy và đâm chồi yếu, vài năm sau còn nguy hiểm hơn. Tỉa thưa đúng kỹ thuật mới giảm lực gió mà giữ được cây.
"Trám xi măng vào hốc cho chắc." Trám hốc bằng vật liệu cứng không làm thân chắc hơn, có khi còn giữ ẩm làm gỗ quanh hốc mục nhanh hơn. Xử lý hốc nên theo tư vấn của người chăm cây có kinh nghiệm.
Ghi vào hồ sơ cây để thấy được thay đổi
Một dấu hiệu nhìn một lần khó đánh giá; nhìn qua nhiều năm thì rõ hơn nhiều. Hồ sơ cây nên có một mục "an toàn" riêng, mỗi lần kiểm tra ghi một dòng: ngày, người xem, các dấu hiệu quan sát theo ba vùng gốc, thân, tán, mức đánh giá, việc đã làm. Ảnh chụp cùng góc, cùng chỗ đứng hằng năm là công cụ mạnh nhất để thấy cây có nghiêng thêm không, tán có thưa đi không, vết nứt có dài thêm không. Với cây có hốc rỗng, đo và ghi kích thước miệng hốc mỗi năm.
Ghi cả các sự kiện quanh cây, kể cả không trực tiếp chạm vào cây: đường được đào để chôn cáp năm nào, sân được lát lại năm nào, mực nước ngập trong trận mưa lớn. Những sự kiện ấy thường là nguyên nhân sâu của các dấu hiệu xuất hiện về sau. Khi mời chuyên gia, một hồ sơ như vậy giúp họ đánh giá nhanh và chính xác hơn nhiều so với chỉ đứng nhìn cây một lần. Và nếu chẳng may có sự cố, hồ sơ cho thấy người quản lý đã theo dõi, đã xử lý những gì.
Với gia đình có một hai cây lớn trong vườn, mục an toàn không cần phức tạp: một trang giấy, mỗi năm một dòng, kèm một ảnh. Sau năm năm, trang giấy ấy cho thấy rõ cây đang ổn định hay đang xấu đi.
Khi nào gọi chuyên gia, và vì sao không tự leo cắt
Gọi người có chuyên môn khi thấy bất cứ dấu hiệu nào ở mức "cần chuyên gia xem" trên cây lớn đứng gần nhà, đường đi, chỗ đông người; khi cây sắp chịu tác động lớn như thi công sát gốc; và định kỳ với cây cổ thụ có giá trị. Đơn vị chăm cây có kinh nghiệm có thể dùng các dụng cụ đo độ rỗng, độ chắc của gỗ mà không phải chặt mở thân, đánh giá bộ rễ và đề xuất cách xử lý giữ cây tối đa.
Việc leo cây, cắt cành lớn trên cao, hạ cây là nghề nguy hiểm. Cành lớn rơi có thể kéo theo người, đè lên nhà, đứt dây điện. Mỗi mùa mưa bão đều có tai nạn của người tự trèo lên chặt cành. Gia đình có cây lớn nên thuê đơn vị có thiết bị, có bảo hộ và có kinh nghiệm; với cây trên đất công, việc này thuộc đơn vị quản lý cây xanh. Phần việc an toàn của người dân là quan sát, ghi lại, báo đúng nơi, và tránh xa vùng dưới tán khi trời giông.
Khi thuê người xem cây hay xử lý cây, nên hỏi trước vài điều: họ đánh giá dựa trên quan sát hay có đo đạc, họ đề xuất những phương án nào ngoài chặt hạ, ai chịu trách nhiệm nếu cành rơi trúng nhà hay người trong lúc làm, họ có bảo hộ, dây an toàn, thiết bị nâng không. Yêu cầu một bản ghi ngắn sau mỗi lần làm: đã cắt những cành nào, vì sao, kèm ảnh trước và sau. Bản ghi ấy đưa thẳng vào hồ sơ cây, để lần sau người khác xem cây biết cây đã được xử lý những gì.
Câu hỏi thường gặp
Cây rỗng thân có phải chặt không?
Không nhất thiết. Nhiều cây rỗng vẫn đứng vững vì lớp gỗ sống bên ngoài đủ dày để chịu lực. Chuyên gia sẽ đo tỷ lệ phần gỗ còn chắc so với đường kính thân, xem vị trí hốc và tán, rồi đề xuất giảm tán, chằng néo hoặc theo dõi trước khi tính tới chặt.
Nấm mọc ở gốc cây có nguy hiểm không?
Thường là dấu hiệu cần xem kỹ, vì nhiều loại nấm phá gỗ phát triển bên trong rễ và lõi gốc trước khi lộ quả thể. Không nên chỉ cạo nấm đi. Hãy chụp ảnh, ghi vào hồ sơ cây và mời người có chuyên môn đánh giá, nhất là khi cây lớn đứng gần chỗ có người qua lại.
Có nên cắt cụt ngọn cây trước mùa bão cho an toàn?
Cắt cụt ngọn làm cây mất cân bằng sinh lý, sau đó đâm nhiều chồi bám yếu, vài năm sau lại nguy hiểm hơn. Cách đúng là tỉa thưa tán, giảm chiều dài cành đúng kỹ thuật và loại cành khô, do người có kinh nghiệm thực hiện.
Cây trên vỉa hè có dấu hiệu nguy hiểm thì báo ai?
Báo chính quyền phường, xã hoặc kênh tiếp nhận của đơn vị quản lý cây xanh đô thị nơi đó, kèm vị trí, ảnh và số hiệu cây nếu có. Trường hợp khẩn cấp như cây đang nghiêng thêm, cành gãy treo trên đường, hãy cảnh báo người qua lại tránh xa trong lúc chờ xử lý.
Làm sao biết cây nghiêng thêm hay vẫn nghiêng như cũ?
Cách chắc nhất là so ảnh chụp từ cùng một chỗ đứng qua các năm, hoặc đo góc nghiêng bằng ứng dụng đo góc và ghi lại. Kèm theo đó, xem đất ở phía đối diện hướng nghiêng có nứt, nhô lên không. Nghiêng tăng nhanh sau mưa lớn là dấu hiệu khẩn cấp.
Sau bão, cây bị gãy một phần có cứu được không?
Tuỳ mức tổn thương. Cây mất một vài cành lớn nhưng thân và rễ còn tốt thường hồi phục nếu vết gãy được cắt sửa gọn đúng kỹ thuật. Cây bị bật một phần gốc, thân nứt dọc sâu thì khó hơn nhiều. Ghi lại hiện trạng bằng ảnh trước khi dọn và nhờ người có chuyên môn xem.