Tết trồng cây là phong trào trồng cây vào dịp đầu xuân do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động qua bài viết "Tết trồng cây" đăng báo Nhân Dân cuối tháng 11 năm 1959, gắn với câu thơ quen thuộc "Mùa xuân là Tết trồng cây, Làm cho đất nước càng ngày càng xuân". Từ đó, trồng cây đầu năm trở thành hoạt động thường niên ở trường học, cơ quan, làng xã khắp cả nước.
Điều ít được nói tới là trồng cây "đầu xuân" hợp khí hậu miền Bắc, nơi tháng Giêng tháng Hai có mưa phùn ẩm, nhưng lại rơi vào giữa mùa khô ở Nam Bộ và Tây Nguyên. Bài này đi qua nguồn gốc, ý nghĩa, và cách làm sao để cây trồng dịp đầu năm ở mọi miền thật sự sống, có hồ sơ, thay vì chỉ có ảnh buổi lễ.
Nguồn gốc của Tết trồng cây
Bài viết "Tết trồng cây" được Chủ tịch Hồ Chí Minh viết cuối năm 1959, kêu gọi mỗi dịp xuân về, người dân ở nông thôn và thành thị đều trồng cây: cây ăn quả, cây lấy gỗ, cây bóng mát, cây làm nguyên liệu. Bài viết đặt việc trồng cây trong bối cảnh cả nước cần gỗ, cần quả, cần phủ xanh đồi trọc sau nhiều năm chiến tranh. Câu thơ "Mùa xuân là Tết trồng cây, Làm cho đất nước càng ngày càng xuân" trở thành khẩu hiệu quen thuộc nhất của phong trào.
Trước đó, năm 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh có câu nói thường được trích "Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người", dùng hình ảnh trồng cây để nói về sự đầu tư lâu dài. Hai câu này khiến việc trồng cây gắn với cả ý nghĩa giáo dục, và đó là lý do trường học là nơi hưởng ứng Tết trồng cây đều đặn nhất.
Trong những thập kỷ đầu, phong trào gắn chặt với nhu cầu thực tế: trồng cây lấy gỗ, cây chắn gió, cây ăn quả quanh nhà, phủ xanh đất trống. Về sau, khi đời sống thay đổi, ý nghĩa cảnh quan, môi trường và giáo dục ngày càng được nhấn mạnh hơn.
Ở tầm thế giới cũng có những ngày trồng cây tương tự. Ngày Arbor Day ở Mỹ bắt đầu từ bang Nebraska năm 1872 theo đề xuất của J. Sterling Morton; nhiều nước khác có ngày trồng cây quốc gia riêng, thường rơi vào mùa thuận lợi cho trồng cây ở nước đó. Điểm chung là một ngày cố định trong năm để cả cộng đồng nhớ tới việc trồng cây.
Đầu xuân ở mỗi miền: trồng ngay hay chờ mưa
Cùng một dịp Tết trồng cây, điều kiện thời tiết ở các vùng rất khác nhau. Bảng dưới tóm tắt khung chung; thời tiết từng năm có thể lệch:
| Vùng | Thời tiết đầu xuân | Cách làm hợp lý |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | ấm dần, mưa phùn, độ ẩm cao | trồng ngay dịp đầu xuân là thuận lợi; vẫn cần tưới nếu xuân khô hanh |
| Bắc Trung Bộ | còn mưa phùn đầu xuân, sau đó nắng nóng và gió Lào | trồng sớm trong mùa xuân, phủ gốc kỹ, chuẩn bị tưới cho mùa hè |
| Nam Trung Bộ, duyên hải | thường bắt đầu vào mùa khô | trồng cây chịu hạn, bảo đảm nguồn nước; hoặc làm lễ đầu năm, trồng thật vào mùa mưa |
| Tây Nguyên, Lâm Đồng | giữa mùa khô, nắng gió | chỉ trồng nếu có nước tưới đều; nhiều nơi chọn trồng chính vào đầu mùa mưa |
| Nam Bộ | giữa mùa khô, nắng nóng dần | trồng ở nơi có nước, che nắng tạm; trồng tập trung tốt hơn vào đầu mùa mưa |
Ở những vùng đang mùa khô, một cách làm khéo là tổ chức Tết trồng cây đúng dịp nhưng với số cây vừa với khả năng tưới, cộng thêm lời hẹn trồng tiếp vào đầu mùa mưa. Cây trồng được ít mà sống hết vẫn hơn trồng nhiều mà chết khô sau Tết.
Từ phong trào tới cây có danh tính
Sau nhiều thập kỷ, Tết trồng cây đã trồng được rất nhiều cây ở khắp nơi, nhưng cũng có nhiều buổi trồng mà vài tháng sau cây không còn. Nguyên nhân quen thuộc: trồng theo lịch lễ chứ không theo mùa, không ai được giao chăm, chọn loài không hợp đất. Cách nhìn của cây định danh giúp sửa đúng những điểm yếu đó: mỗi cây có số, có hồ sơ, có người chịu trách nhiệm, có ảnh theo năm.
Với một trường học, nghĩa là mỗi cây trồng dịp đầu xuân được ghi tên lớp trồng, lớp chăm, loài, vị trí, ngày trồng, và được kiểm tra lại vào dịp Tết trồng cây năm sau. Với một xã, nghĩa là danh sách cây trồng ven đường, ở sân trường, nhà văn hoá có người nhận chăm, có ảnh trước và sau một năm. Không cần công nghệ phức tạp: một sổ ghi chép và một thư mục ảnh là đủ để bắt đầu.
Khi đã có hồ sơ, buổi Tết trồng cây năm sau có thêm một phần ý nghĩa: trước khi trồng cây mới, mọi người đi thăm cây của năm trước, trồng dặm cây chết, ghi lại tỷ lệ sống. Đó là cách biến một ngày lễ thành một thói quen chăm cây thật sự.
Gia đình trồng cây đầu xuân: những gợi ý cụ thể
Với gia đình, dịp đầu xuân là lúc cả nhà đông đủ nhất trong năm, rất hợp để trồng một cây kỷ niệm. Một số cách làm:
- Cây đầu năm của gia đình: mỗi năm trồng một cây, ghi năm vào hồ sơ. Sau nhiều năm, vườn có một hàng cây ghi lại các năm của gia đình.
- Cây cho thành viên mới: năm nào nhà có em bé, có người về làm dâu, làm rể, cây đầu xuân năm ấy được trồng cho người đó.
- Cây tuổi: các cháu nhỏ được giao trồng và chăm một cây nhỏ dịp đầu năm, mỗi năm chụp ảnh đứng cạnh cây khi về quê ăn Tết.
- Cây cho ông bà: nhân dịp chúc Tết, con cháu cùng ông bà trồng một cây ăn quả ông bà thích.
- Trồng dặm và chăm cây cũ: không nhất thiết năm nào cũng trồng mới. Dọn cỏ, bón phân, thay cây chết cho những cây kỷ niệm cũ cũng là một buổi "Tết trồng cây" đầy đủ.
Ở miền Nam, nếu Tết rơi vào lúc nắng khô, gia đình có thể chọn cây trong chậu lớn trồng dịp Tết rồi chuyển ra đất khi vào mùa mưa, ghi rõ cả hai ngày trong hồ sơ.
Một buổi Tết trồng cây ở trường hoặc xã, làm thật mà gọn
Với đơn vị tổ chức, một kịch bản thực tế giúp cây sống và buổi lễ vẫn trang trọng:
- Trước Tết: chọn vị trí theo quy hoạch, chọn loài hợp đất và mùa, đặt cây giống có nguồn gốc rõ ràng, đào hố và bón lót.
- Lập danh sách cây: số thứ tự, loài, vị trí, đơn vị hoặc lớp nhận chăm.
- Ngày lễ: phần phát biểu ngắn, phần trồng có người hướng dẫn kỹ thuật ở mỗi nhóm. Kiểm tra cổ rễ, cọc chống từng cây trước khi kết thúc.
- Ngay sau lễ: tưới đẫm toàn bộ, gắn cọc số, chụp ảnh từng cây.
- Ba tháng đầu: đơn vị nhận chăm tưới theo lịch, báo cáo ảnh mỗi tháng.
- Tết trồng cây năm sau: kiểm tra lại toàn bộ danh sách, ghi tỷ lệ sống, trồng dặm, rồi mới trồng cây mới.
Chỉ một bước cuối, kiểm tra cây của năm trước, cũng đủ thay đổi cách cả đơn vị nhìn Tết trồng cây: từ một ngày lễ thành một cam kết mà kết quả nhìn thấy được.
Những hiểu lầm hay gặp quanh việc trồng cây đầu năm
"Trồng càng nhiều càng tốt." Số cây chỉ có ý nghĩa khi đi cùng khả năng chăm. Một trăm cây chết khô sau mùa khô không đóng góp gì; mười cây sống khoẻ sau ba năm là kết quả thật.
"Trồng xong là xong." Ngày trồng chỉ là ngày đầu. Ba năm sau đó mới quyết định cây sống hay chết, và đó là phần thường bị bỏ quên nhất của các buổi lễ.
"Cây to trông mới xứng với buổi lễ." Cây to bứng về chết nhiều, tốn công vận chuyển. Cây con khoẻ cỡ vừa phù hợp hơn cho phần lớn buổi trồng cây cộng đồng.
"Dịp Tết là lúc trồng cây tốt nhất ở mọi nơi." Đúng với miền Bắc, chưa đúng với Nam Bộ và Tây Nguyên đang mùa khô. Mùa trồng tốt nhất là đầu mùa mưa của từng vùng.
"Loài nào đẹp thì trồng." Một số loài đẹp nhưng độc, gỗ giòn, rễ phá công trình hoặc dễ xâm lấn. Loài cây cần chọn theo đất, mục đích và nơi trồng, sau đó mới tới vẻ đẹp.
Ghi hồ sơ cho cây trồng dịp đầu xuân
Hồ sơ cho cây trồng dịp Tết trồng cây không cần khác hồ sơ cây kỷ niệm thông thường: loài, giống, nơi lấy cây giống, ngày trồng, người hoặc đơn vị trồng, vị trí, người nhận chăm, ảnh ngày trồng. Điểm riêng là nên ghi năm của phong trào, ví dụ "Tết trồng cây xuân năm…", để sau nhiều năm có thể so sánh các đợt với nhau.
Với trồng tập thể ở trường, xã, cơ quan, nên làm một bảng chung cho cả đợt với số thứ tự từng cây, và một sơ đồ đơn giản đánh dấu vị trí. Bảng này lưu ở văn phòng đơn vị, có bản sao cho người nhận chăm. Mỗi năm vào dịp Tết trồng cây, bảng được cập nhật cột "còn sống / đã chết / đã trồng dặm" và thêm một bộ ảnh mới.
Nếu đơn vị muốn gắn mã cho từng cây để người dân quét xem hồ sơ, nên giữ hồ sơ công khai gọn: loài, năm trồng, đơn vị trồng, ảnh. Cách làm thẻ và mã cho cây được viết ở danh mục mã QR và hồ sơ cây của trang.
Chọn loài cho dịp đầu xuân
Ưu tiên loài bản địa, hợp vùng. Ven đường làng miền Bắc có thể là sấu, xoan, lát hoa, muồng; vùng trung du, miền núi là cây gỗ bản địa theo hướng dẫn của địa phương; ven biển là phi lao, bàng; Nam Bộ là sao, dầu, me, gõ đỏ.
Cây ăn quả cho hộ gia đình. Nhãn, vải, bưởi, cam, hồng ở miền Bắc; xoài, mít, vú sữa ở miền Nam. Cây ăn quả trồng dịp Tết thường được chăm kỹ vì cả nhà mong quả.
Cây cho trường học. Bóng mát an toàn, ít rụng quả, không độc, như bằng lăng, sấu, lộc vừng, giáng hương. Tránh cây gỗ giòn lớn nhanh ở khu học sinh chơi.
Cây cho đất trống, đồi trọc. Theo hướng dẫn của đơn vị lâm nghiệp địa phương; thường phối hợp cây phù trợ lớn nhanh với cây bản địa lâu năm.
Tránh chạy theo cây "lạ". Cây nhập ngoại đẹp trên ảnh nhưng chưa thử ở vùng mình dễ chết hoặc trở thành loài xâm lấn. Dịp Tết trồng cây nên ưu tiên những loài đã sống lâu ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Tết trồng cây có từ năm nào?
Phong trào bắt đầu từ bài viết "Tết trồng cây" của Chủ tịch Hồ Chí Minh đăng báo Nhân Dân cuối tháng 11 năm 1959. Từ dịp xuân năm 1960, trồng cây đầu xuân trở thành hoạt động thường niên ở nhiều địa phương, trường học và cơ quan.
Câu "Mùa xuân là Tết trồng cây" đầy đủ là gì?
Hai câu thơ quen thuộc là "Mùa xuân là Tết trồng cây, Làm cho đất nước càng ngày càng xuân". Câu này thường được viết trên băng rôn, khẩu hiệu ở các buổi lễ trồng cây đầu năm và được học sinh nhiều thế hệ thuộc lòng.
Ở miền Nam có nên trồng cây vào dịp Tết không?
Có thể, nếu bảo đảm nước tưới đều trong suốt mùa khô và chọn loài chịu hạn. Nếu không có nước, nên làm lễ tượng trưng vào dịp Tết với số cây nhỏ, rồi trồng chính thức vào đầu mùa mưa để cây có cơ hội sống cao hơn.
Tết trồng cây khác gì so với trồng cây kỷ niệm?
Tết trồng cây là phong trào chung của cộng đồng vào dịp đầu xuân, không nhất thiết gắn với một người hay một sự kiện riêng. Cây kỷ niệm gắn với một dịp, một người cụ thể. Hai việc có thể kết hợp: cây trồng dịp đầu xuân cũng có thể là cây kỷ niệm có hồ sơ riêng.
Làm sao biết cây trồng dịp Tết năm trước còn sống bao nhiêu?
Cần có danh sách cây với số thứ tự và vị trí từ năm trước. Đi kiểm theo danh sách, ghi cây còn sống, cây chết, nguyên nhân nếu biết, chụp ảnh. Không có danh sách thì gần như không thể biết chính xác, đó là lý do nên lập hồ sơ ngay từ buổi trồng.