Trồng cây mừng thọ là để ông bà, nhân dịp lễ mừng thọ, cùng con cháu trồng một cây sống lâu, ghi tên người được mừng thọ, tuổi và ngày trồng vào hồ sơ, rồi gắn hồ sơ đó với gia phả hoặc sổ ghi chép của gia đình. Loài hay được chọn là cây xanh quanh năm, sống lâu như tùng, bách, thông ở vùng mát, hoặc cây ăn quả lâu năm quen đất như nhãn, vải, mít, xoài, bưởi.
Khi một gia đình trồng cây kỷ niệm qua nhiều dịp, cây cưới, cây sinh con, cây mừng thọ, cây tưởng nhớ, khu vườn dần trở thành một bản ghi sống về các thế hệ. Giá trị ấy chỉ giữ được nếu có sơ đồ và hồ sơ: không có ghi chép, ba mươi năm sau không ai còn nhớ cây nào của ai. Bài này đi qua cả hai phần: buổi trồng cây mừng thọ và cách tổ chức một vườn nhiều thế hệ.
Mừng thọ và cây: một tục lệ cũ, một cách làm mới
Lễ mừng thọ là một nét đẹp lâu đời của gia đình Việt: con cháu tụ họp chúc thọ ông bà khi tới các tuổi tròn như sáu mươi, bảy mươi, tám mươi, chín mươi, tuỳ phong tục từng vùng. Trong hình ảnh chúc thọ truyền thống, tùng và hạc là biểu tượng sống lâu, xuất hiện trên tranh, câu đối, đồ thêu. Tùng, bách, thông được chọn vì xanh quanh năm và sống rất lâu.
Trồng một cây thật thay cho hình ảnh cây trên tranh là cách làm ngày càng nhiều gia đình chọn. Món quà này có mấy cái hay: ông bà được trực tiếp tham gia, các cháu nhỏ có việc để làm cùng ông bà, và mỗi năm sau đó cây lớn lên là lời chúc được nhắc lại. Với những người ông người bà vốn làm nông, cầm xẻng trồng một cây trong ngày mừng thọ thường vui hơn nhận một món quà mua sẵn.
Cây mừng thọ không cần là một loài đặc biệt. Có gia đình chọn đúng loài cây ông từng trồng thành công nhất trong vườn; có gia đình chọn giống bưởi, giống nhãn của quê ông bà mà con cháu ở xa nhớ nhất. Điều làm nên ý nghĩa là cây được trồng đúng dịp, đúng người, và được ghi lại.
Chọn loài cây mừng thọ theo vùng và theo ý muốn
Bảng dưới gợi ý một số lựa chọn quen thuộc; với mọi loài, điều kiện tiên quyết vẫn là hợp khí hậu và đất nơi trồng:
| Mong muốn | Gợi ý ở vùng nóng, đồng bằng | Gợi ý ở vùng cao, khí hậu mát | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Biểu tượng sống lâu, xanh quanh năm | sao, dầu, gõ, giáng hương | thông, tùng, bách | cần đất rộng; lớn chậm |
| Có quả cho con cháu hái | nhãn, xoài, mít, bưởi, vú sữa | hồng, mận, bơ ở độ cao hợp | cây ghép ra quả sớm hơn cây hạt |
| Gắn với quê gốc của ông bà | giống cây đặc sản của làng quê | giống địa phương | hỏi nhà vườn quê để có cây giống đúng dòng |
| Cây ra hoa đúng dịp mừng thọ | mai vàng (miền Nam, dịp Tết) | đào, mai anh đào | tuổi thọ cây hoa thường ngắn hơn cây gỗ |
| Sân nhỏ, phố | khế, ổi, lựu, cây tán nhỏ | hồng, mận tỉa gọn | tán gọn, có thể trồng chậu lớn |
Với ông bà đã cao tuổi, nên tránh loài cần nhiều công chăm hoặc cần trèo cao để thu hoạch. Một cây thấp, tán gọn, quả hái được từ mặt đất cho ông bà niềm vui chăm cây mà không phải lo ngã.
Buổi trồng cây mừng thọ: để ông bà là người trồng chính
Buổi trồng nên đặt ông bà ở vị trí trung tâm nhưng không để ông bà phải làm nặng. Một cách sắp xếp:
- Con cháu chuẩn bị trước hố trồng, phân, cây giống, cọc chống, ghế ngồi và bóng râm cho ông bà.
- Trong buổi lễ mừng thọ, sau phần chúc thọ, cả nhà ra vườn. Ông hoặc bà đặt tay lên cây, các con đặt cây vào hố.
- Ông bà xúc nắm đất đầu tiên, sau đó lần lượt từng thế hệ: con, cháu, chắt. Mỗi người một ít đất.
- Cháu nhỏ nhất tưới cây cùng ông bà.
- Chụp một tấm ảnh "bốn thế hệ quanh cây" nếu gia đình đủ đông. Ghi tên mọi người trong ảnh ngay hôm đó.
- Ghi vào hồ sơ: tên ông bà, tuổi mừng thọ, ngày trồng, loài cây, nơi lấy cây giống, ai trồng, ai sẽ chăm.
Nếu ông bà yếu, không ra vườn được, có thể đặt cây trong bầu trước mặt ông bà để ông bà chạm vào, rồi con cháu trồng và chụp ảnh gửi vào. Hồ sơ vẫn ghi đầy đủ.
Từ một cây tới một vườn: vẽ sơ đồ vườn của gia đình
Khi trong vườn có từ ba bốn cây kỷ niệm trở lên, nên vẽ một sơ đồ vườn. Không cần đo đạc chính xác như bản vẽ kỹ thuật: một tờ giấy kẻ ô, vẽ nhà, cổng, giếng, ao, các cây lớn có sẵn làm mốc, rồi đánh dấu từng cây kỷ niệm bằng một số thứ tự. Bên cạnh sơ đồ là bảng: số cây, loài, trồng năm nào, trồng cho ai, nhân dịp gì.
Số thứ tự nên giữ cố định suốt đời cây. Cây chết thì số đó ghi "đã chết năm…", cây thay thế mang số mới hoặc số cũ thêm chữ cái, đừng dùng lại số cũ cho cây khác, vì sẽ làm lẫn ảnh và ghi chép. Mỗi khi trồng thêm cây, vẽ thêm vào sơ đồ và ghi ngày cập nhật.
Sơ đồ nên có cả bản giấy cất cùng giấy tờ nhà đất và bản chụp lưu điện thoại của vài người trong gia đình. Nếu muốn chính xác hơn, có thể chụp toạ độ từng cây bằng điện thoại, nhưng mốc vật lý như "cách góc giếng mười bước về phía cổng" thường bền hơn, vì ai cũng đọc được mà không cần thiết bị.
Ghép hồ sơ cây vào gia phả và sổ gia đình
Nhiều dòng họ Việt vẫn giữ gia phả, nhiều gia đình nhỏ có sổ ghi ngày giỗ, ngày sinh. Hồ sơ cây có thể nối vào những ghi chép sẵn có đó:
- Trong gia phả: ở mục của mỗi người, thêm một dòng "cây kỷ niệm: cây số mấy trong vườn, loài gì, trồng năm nào". Đọc gia phả là biết ra vườn tìm cây nào.
- Trong sổ hồ sơ cây: ở mỗi cây, ghi người gắn với cây theo đúng cách gọi trong gia phả (đời thứ mấy, con ai), để người đọc sau này không nhầm hai người trùng tên.
- Ảnh: mỗi cây một thư mục ảnh theo năm, đặt tên thư mục theo số cây. Ảnh người và cây chụp cùng nhau là bằng chứng sinh động nhất.
- Lời kể: ghi âm ông bà kể về cây, về dịp trồng, vài phút là đủ. Giọng nói của người trồng là thứ con cháu sau này quý nhất.
- Người giữ hồ sơ: ghi rõ ai đang giữ bản chính, và khi người đó già yếu thì trao cho ai.
Không cần làm hết một lúc. Bắt đầu với cây mới nhất, rồi lần ngược về các cây cũ khi ông bà còn nhớ để kể. Mỗi năm thêm một ít là đủ.
Những cây cũ chưa có hồ sơ: ghi lại trước khi người nhớ không còn
Nhiều vườn quê có những cây đã vài chục năm tuổi: cây mít ông nội trồng năm làm nhà, cây nhãn bà ngoại mang giống từ quê về, cây cau trồng năm có đám cưới. Câu chuyện của chúng chỉ nằm trong trí nhớ của người già. Dịp mừng thọ là lúc tốt nhất để hỏi và ghi lại, vì cả nhà đang tụ họp và ông bà thường vui khi được kể chuyện xưa.
Đi một vòng vườn cùng ông bà, dừng ở mỗi cây lớn, hỏi những câu cụ thể: cây này ai trồng, năm nào hoặc khoảng năm nào, giống lấy ở đâu, trồng nhân dịp gì, có lần nào cây suýt chết không. Ghi âm hoặc ghi chép ngay, kèm ảnh cây. Năm trồng không nhớ chính xác thì ghi "khoảng năm…, theo lời ông kể", đừng đoán thành con số chắc chắn.
Những cây cũ được ghi lại theo cách này có thể đưa thẳng vào sơ đồ vườn, cùng hệ thống số với các cây kỷ niệm mới. Như vậy vườn có một lịch sử liền mạch, không chỉ bắt đầu từ thế hệ đang sống.
Ai chăm cây khi ông bà không còn đủ sức
Cây mừng thọ thường được trồng ở nhà ông bà, và trong vài năm đầu ông bà là người chăm say mê nhất. Nhưng sức khoẻ người cao tuổi thay đổi nhanh; một cây ăn quả cần tưới mùa khô, bón phân, tỉa cành, phun trừ sâu có thể trở thành gánh nặng chỉ sau vài năm. Gia đình nên tính trước điều này ngay từ ngày trồng.
Cách làm thực tế là phân công rõ trong hồ sơ: ông bà chăm những việc nhẹ và vui như ngắm hoa, hái quả, nhặt lá; con cháu ở gần nhận những việc nặng như bón phân, tỉa cành cao, xử lý sâu bệnh. Nếu không ai ở gần, có thể nhờ một người làm vườn trong xóm đến theo mùa, và ghi tên họ vào hồ sơ như một người chăm cây.
Khi ông bà mất, cây mừng thọ tự nhiên trở thành cây tưởng nhớ. Không cần đổi gì, chỉ cần thêm vào hồ sơ một dòng ghi ngày ông bà mất và người tiếp nhận chăm cây. Nhiều gia đình kể rằng chính lúc đó họ mới thấy rõ giá trị của những tấm ảnh ông bà đứng cạnh cây qua từng năm.
Khi vườn phải chia, phải bán hay bị thu hồi
Đất vườn của gia đình Việt thường được chia cho các con, có khi phải bán bớt hoặc bị thu hồi để mở đường. Khi đó những cây kỷ niệm dễ bị chặt mà không ai kịp nghĩ cách giữ. Nên bàn trước trong gia đình: cây nào gắn với ai, nằm trên phần đất của ai sau khi chia, người nhận đất đồng ý giữ cây không, và ghi điều đó vào biên bản chia đất hoặc hồ sơ cây.
Nếu phải bán phần đất có cây, có thể đề nghị người mua giữ cây và chia sẻ hồ sơ cho họ; nhiều người mua sẵn lòng khi hiểu câu chuyện. Nếu không giữ được, hãy nhân giống trước: chiết, ghép cây ăn quả, giâm cành, hoặc ươm hạt, rồi trồng cây con ở phần đất gia đình còn giữ. Với cây gỗ lớn trong diện thu hồi, có thể hỏi đơn vị thực hiện dự án về khả năng di dời.
Dù cây có còn hay không, hồ sơ và ảnh vẫn là phần ký ức giữ lại được. Một tấm ảnh cuối cùng của cây trước khi chặt, ghi ngày và lý do, cũng là một trang đáng giữ trong hồ sơ của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Nên trồng cây mừng thọ khi ông bà bao nhiêu tuổi?
Không có quy định. Phần lớn gia đình trồng vào các dịp mừng thọ tròn tuổi theo phong tục của nhà mình. Cũng có gia đình trồng vào bất kỳ năm nào ông bà còn khoẻ để ra vườn, vì niềm vui được tự tay trồng cây quan trọng hơn con số tuổi.
Cây mừng thọ có nên là cây ăn quả không?
Nên, nếu ông bà thích chăm cây và gia đình có người ở gần. Cây ăn quả cho ông bà việc để làm và niềm vui thu hoạch. Nếu không ai chăm thường xuyên, cây bóng mát sống lâu, ít đòi hỏi sẽ phù hợp hơn.
Làm sao để các cháu ở xa vẫn gắn bó với cây mừng thọ?
Gửi ảnh cây theo mùa vào nhóm gia đình, nhờ các cháu đặt tên riêng cho cây, mỗi lần về quê dành thời gian ra vườn chụp ảnh với cây. Nếu cây có hồ sơ số, các cháu có thể tự xem và thêm ảnh khi về thăm.
Vườn nhỏ không đủ chỗ cho cây của mọi người thì sao?
Có thể chọn một cây chung cho cả một thế hệ, hoặc trồng cây nhỏ tán gọn, hoặc trồng cây kỷ niệm ở nơi khác như sân nhà thờ họ. Nếu vườn đã đủ cây, có thể gắn kỷ niệm mới vào một cây có sẵn và ghi vào hồ sơ.
Có cần ghi toạ độ GPS cho cây trong vườn nhà không?
Không bắt buộc. Với vườn gia đình, mốc vật lý như khoảng cách tới giếng, góc nhà thường đủ và bền hơn. Toạ độ hữu ích khi vườn rộng, ở xa, hoặc gia đình có thể phải bán đất. Có thể ghi cả hai cho chắc.
Ông bà không nhớ chính xác năm trồng cây cũ thì ghi thế nào?
Ghi khoảng thời gian và nguồn thông tin, ví dụ khoảng những năm tám mươi theo lời bà kể, sau năm làm nhà. Có thể đối chiếu với ảnh cũ, giấy tờ nhà đất hoặc ký ức của hàng xóm. Đừng biến phỏng đoán thành con số chắc chắn.