Tuổi của hầu hết cây cổ thụ ở Việt Nam là con số ước tính, không phải số đo. Cách chắc chắn nhất là có tư liệu ghi năm trồng; khi không có, người ta ghép nhiều nguồn: lời kể nhiều thế hệ, chu vi thân chia cho tốc độ lớn của loài, đếm vòng năm trên lõi khoan ở những loài có vòng rõ, và trong nghiên cứu khoa học thì định tuổi bằng carbon phóng xạ. Mỗi cách có sai số riêng, nên một con số tuổi đáng tin luôn đi kèm khoảng sai số và cách đã dùng để ra nó.
Người ta hay nghe "cây đa năm trăm tuổi", "cây gạo bảy trăm năm". Những con số đó có khi đúng, có khi bị phóng lên qua nhiều lần kể. Bài này giải thích vì sao cây vùng nhiệt đới khó định tuổi, từng phương pháp làm được gì và sai ở đâu, và cách ghi tuổi vào hồ sơ cây để người đọc sau hiểu đúng mức chắc chắn.
Vì sao cây nhiệt đới khó định tuổi hơn cây xứ lạnh
Ở xứ có mùa đông rõ rệt, cây ngừng lớn vào mùa lạnh rồi lớn lại vào xuân. Gỗ tạo ra đầu mùa xốp, sáng màu; gỗ cuối mùa đặc, sẫm màu; ranh giới giữa hai năm tạo thành vòng năm nhìn thấy bằng mắt. Đếm vòng là ra tuổi, và ngành nghiên cứu vòng cây còn dùng độ rộng vòng để dựng lại khí hậu quá khứ.
Ở vùng nhiệt đới nóng ẩm, nhiều loài lớn gần như quanh năm, hoặc ngừng lớn theo những đợt khô không đều, có năm hai lần, có năm không lần nào. Vòng gỗ khi đó mờ, đứt quãng, hoặc một năm sinh ra nhiều vòng giả. Một số loài có mùa khô rõ hay có tập tính rụng lá theo mùa thì vòng tương đối dễ đọc hơn, và các nhà nghiên cứu ở Đông Nam Á đã xây dựng được chuỗi vòng năm cho vài loài như thông, pơ mu, tếch. Nhưng với đa, si, đề, gạo, những cây hay đứng ở đình chùa, việc đếm vòng gần như không khả thi. Thêm nữa, cây cổ thụ thường rỗng ruột: phần gỗ già nhất ở tâm đã mục mất, nên dù vòng rõ cũng không đếm được tới năm đầu tiên.
So sánh các cách ước tính tuổi cây
Bảng dưới gom các phương pháp thường gặp, theo mức chắc chắn từ cao xuống thấp khi điều kiện lý tưởng. Trong thực tế, mức chắc chắn phụ thuộc chất lượng nguồn nhiều hơn tên phương pháp.
| Cách | Dựa vào gì | Điểm mạnh | Sai ở đâu |
|---|---|---|---|
| Tư liệu ghi năm trồng | Bia, sắc phong, sổ sách, ảnh có niên đại, giấy tờ đất | Chắc nhất nếu tư liệu thật và đúng cây | Cây trồng lại sau khi cây cũ chết vẫn mang tên cũ |
| Định tuổi bằng carbon phóng xạ | Lấy mẫu gỗ ở phần trong cùng còn lại, đo tại phòng thí nghiệm | Khách quan, dùng được cho loài không có vòng năm | Tốn kém; nếu tâm đã mục thì chỉ ra tuổi tối thiểu |
| Đếm vòng trên lõi khoan | Khoan lấy lõi gỗ nhỏ từ vỏ vào tâm | Tốt với loài có vòng rõ | Vòng giả, vòng thiếu; lõi không trúng tâm; lỗ khoan là vết thương |
| Chu vi chia tốc độ sinh trưởng | Chu vi đo ở 1,3 mét và tốc độ tăng trung bình của loài | Nhanh, không hại cây | Tốc độ khác nhau rất xa giữa đất tốt và đất xấu, giữa cây đứng một mình và cây trong rừng |
| Lời kể nhiều thế hệ | Người già nhớ cây đã to thế nào khi họ còn nhỏ | Cho mốc tối thiểu có thật | Trí nhớ phóng đại, con số tròn hoá dần sau mỗi lần kể |
Cách làm đúng là dùng hai, ba nguồn độc lập rồi xem chúng có gặp nhau không. Nếu lời kể nói cây đã to "hai người ôm" vào khoảng năm 1950 và tốc độ lớn của loài cho thấy cần vài chục năm để đạt cỡ đó, thì có một khoảng tuổi hợp lý. Nếu hai nguồn chênh nhau hàng trăm năm, hồ sơ phải nói rõ là chưa xác định được.
Cách tính theo chu vi: làm sao cho bớt sai
Phương pháp được dùng nhiều nhất vì không cần dụng cụ gì ngoài thước dây. Ý tưởng là: nếu biết trung bình mỗi năm thân cây loài đó to thêm bao nhiêu xăng-ti-mét chu vi, chia chu vi hiện tại cho con số ấy ra số năm. Chỗ yếu là "trung bình" che đi khác biệt rất lớn. Cây đa đứng một mình ở sân đình, rễ lan rộng, đủ nắng có thể to nhanh gấp mấy lần cây cùng loài mọc chen trong rừng hay trên đất đá. Và cây không lớn đều: thời trẻ lớn nhanh, về già chậm lại rõ rệt, có giai đoạn gần như đứng yên.
Để bớt sai, hãy dùng tốc độ sinh trưởng của chính những cây cùng loài trong vùng mà ta biết tuổi chắc chắn, ví dụ cây trồng ở trường học năm thành lập trường, cây trồng ven đường có hồ sơ của đơn vị cây xanh. Ví dụ giả định: ba cây cùng loài ở cùng huyện cũ có tuổi đã biết, chu vi của chúng chia cho tuổi ra ba tốc độ khác nhau; dùng tốc độ thấp nhất và cao nhất để tính ra hai mức tuổi cho cây cổ thụ cần ước tính, ghi khoảng giữa hai mức ấy. Khoảng có vẻ rộng, nhưng trung thực hơn một con số đẹp. Với các loài có rễ phụ hợp vào thân như đa, si, đề, chu vi phình ra nhanh vì rễ phụ, nên phương pháp này dễ cho tuổi cao hơn thật.
Khoan lõi và carbon phóng xạ: khi nào đáng làm
Khoan tăng trưởng là một ống khoan rỗng, xoay tay vào thân cây để lấy ra một thỏi gỗ nhỏ bằng chiếc đũa, từ vỏ vào gần tâm. Người làm nghiên cứu đánh bóng lõi rồi đếm và đo vòng dưới kính lúp. Với cây khoẻ, gỗ chắc, lỗ khoan nhỏ thường tự liền. Nhưng với cây cổ thụ đã có dấu hiệu mục, mỗi lỗ khoan là một đường mở cho nấm và mối đi vào; khoan trúng phần rỗng thì cũng không đếm được gì. Vì vậy với cây di sản hay cây cổ thụ đang suy yếu, chỉ nên khoan khi có người chuyên môn đánh giá và có lý do nghiên cứu rõ ràng, không khoan để thoả tò mò.
Định tuổi bằng carbon phóng xạ đo tỷ lệ đồng vị carbon trong mẫu gỗ để suy ra năm gỗ đó được tạo thành. Với cây cổ thụ, mẫu gỗ ở phần trong cùng còn lại cho biết cây ít nhất đã sống từ khi lớp gỗ ấy hình thành. Nếu tâm đã mục mất, kết quả chỉ là tuổi tối thiểu. Phương pháp này thường chỉ dùng trong đề tài nghiên cứu hoặc khi có thân cây đã đổ, vì chi phí và vì cần lấy mẫu. Với gia đình hay một làng muốn ghi tuổi cây vào hồ sơ, cách thực tế vẫn là ghép tư liệu, lời kể và chu vi, rồi ghi rõ mức chắc chắn.
Hỏi người cao tuổi thế nào để ra mốc tuổi dùng được
Lời kể là nguồn rẻ nhất và thường bị dùng kém nhất. Câu hỏi "cây này bao nhiêu tuổi" chỉ thu về con số người kể nghe lại từ người khác. Câu hỏi tốt hơn là hỏi về những gì chính người đó thấy: hồi ông bà còn nhỏ, khoảng năm nào, cây to cỡ nào, mấy đứa trẻ ôm được, cao hơn mái đình hay thấp hơn, đã có rễ phụ chưa. Mỗi câu trả lời như vậy là một mốc quan sát có thời điểm, ghép với tốc độ lớn của loài để kiểm tra con số tuổi.
Nên hỏi ít nhất hai, ba người riêng rẽ, không hỏi chung một nhóm, vì trong nhóm người ta dễ nói theo người lớn tuổi nhất. Ghi lại tên, năm sinh của người kể, ngày hỏi, nguyên văn câu kể quan trọng; nếu được thì ghi âm. Hỏi thêm về những biến cố của cây: lần bị sét đánh, lần gãy cành lớn, lần bị chặt bớt tán, lần làm sân, xây tường quanh gốc. Những biến cố ấy vừa giúp giải thích hình dạng hiện tại của cây, vừa là thông tin quý cho người đánh giá an toàn sau này. Một hồ sơ cây có năm, sáu lời kể độc lập khớp nhau về một mốc thời gian có giá trị hơn nhiều so với một con số tuổi được nhắc lại trên mọi tấm biển.
Ghi tuổi cây vào hồ sơ cho trung thực
Hồ sơ cây không cần con số tuyệt đối; cần người đọc hiểu con số ấy chắc tới đâu. Một cách ghi gọn và dễ kiểm lại:
- Ghi khoảng tuổi, không ghi một số tròn: "khoảng 150 đến 250 năm" thay cho "200 năm".
- Ghi phương pháp đã dùng cho từng mốc: tư liệu nào, lời kể của ai (tên, tuổi người kể, ngày ghi), chu vi đo ngày nào, tốc độ tham chiếu lấy từ đâu.
- Ghi mức chắc chắn theo ba bậc dễ hiểu: có tư liệu, có nhiều nguồn khớp nhau, hay chỉ là ước tính một nguồn.
- Giữ nguyên các con số cũ đã từng được nêu (trên biển, trên báo) và ghi chú vì sao hồ sơ mới khác, thay vì xoá đi.
- Hẹn lần xem lại: khi có tư liệu mới, khi cây đổ có mẫu gỗ, khi có người nghiên cứu, cập nhật và ghi ngày cập nhật.
Với cây trong vườn nhà, cách đơn giản nhất để con cháu sau này không phải đoán là ghi ngày trồng ngay từ hôm nay. Mọi cây cổ thụ khó định tuổi hôm nay đều từng là một cây non mà không ai ghi lại ngày trồng.
Những dấu hiệu một con số tuổi cây cần xem lại
Con số quá tròn và quá lớn. Năm trăm năm, một nghìn năm xuất hiện mà không kèm nguồn thường là số đã được tròn hoá qua nhiều lần kể. Không có nghĩa là sai, nhưng cần hỏi lại từ đâu ra.
Tuổi gắn với một sự kiện nổi tiếng không có ghi chép. "Cây do một vị vua trồng" là chuyện thường gặp. Nếu không có văn bản, bia hay tư liệu, ghi nó như truyền thuyết của làng, giá trị văn hoá vẫn còn nguyên, chỉ không dùng làm căn cứ tuổi.
Cây mọc nhanh mà tuổi rất cao. Một số loài lớn rất nhanh trong điều kiện thuận lợi; cây to chưa chắc đã già. Đối chiếu với cây cùng loài đã biết tuổi trong vùng sẽ thấy ngay chỗ vô lý.
Cây đã được trồng lại. Nhiều cây ở đình chùa đã chết và được trồng lại ngay chỗ cũ, có khi từ cành của cây cũ. Dân gian vẫn gọi là "cây cổ" và gộp tuổi. Hồ sơ cần tách rõ hai đời cây.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tính tuổi cây bằng cách đo chu vi không?
Được, nhưng chỉ ra khoảng ước tính. Tuổi bằng chu vi chia cho tốc độ tăng chu vi trung bình của loài, mà tốc độ này khác nhau rất xa theo đất, nước, ánh sáng và tuổi cây. Dùng tốc độ của cây cùng loài đã biết tuổi trong cùng vùng sẽ bớt sai hơn dùng số trung bình chung chung.
Khoan lấy lõi có làm chết cây cổ thụ không?
Với cây khoẻ, lỗ khoan nhỏ thường không làm chết cây, nhưng vẫn là vết thương cho nấm và mối xâm nhập. Với cây già đã có dấu hiệu mục, rủi ro cao hơn và thường không thu được lõi đủ dài. Chỉ nên khoan khi có người chuyên môn đánh giá và có mục đích nghiên cứu rõ.
Vì sao cây đa khó định tuổi đến vậy?
Gỗ đa không tạo vòng năm rõ, cây thường rỗng ruột, và rễ phụ buông xuống rồi hợp vào thân làm chu vi phình nhanh. Một cây đa to có thể là nhiều thân và rễ hợp lại, nên đo chu vi rồi suy tuổi thường cho kết quả cao hơn thật.
Tuổi ghi trên biển cây di sản có đáng tin không?
Đó là con số được hội đồng chấp nhận dựa trên hồ sơ địa phương gửi lên, thường là ước tính. Nên đọc như một mức tuổi khoảng. Nếu muốn biết chắc hơn, có thể hỏi hồ sơ gốc đã dựa vào tư liệu, lời kể hay cách tính nào.
Cây đổ rồi thì định tuổi có dễ hơn không?
Dễ hơn nhiều. Có thể cắt một lát ngang thân để quan sát vòng gỗ nếu loài có vòng, hoặc lấy mẫu phần trong cùng còn lại để định tuổi bằng carbon phóng xạ. Nếu cây là cây có giá trị, nên báo cho cơ sở nghiên cứu lâm nghiệp trước khi xẻ hay dọn đi.
Muốn con cháu biết tuổi cây trong vườn thì làm gì?
Ghi ngày trồng, nguồn cây giống, người trồng vào một hồ sơ cây, chụp ảnh cây ngay hôm trồng và mỗi năm một lần cùng góc. Sau vài chục năm, bộ ảnh và ghi chép ấy là tư liệu chắc chắn hơn mọi cách ước tính.