Một buổi trồng cây định danh tập thể ở Tà Đùng thành công khi đo bằng số cây còn sống sau mùa khô đầu tiên, không phải bằng số ảnh đẹp trong ngày trồng. Muốn vậy cần bốn thứ: trồng vào đầu mùa mưa, hố được đào và bón lót từ trước, mỗi nhóm có một người làm vườn hướng dẫn, và một người chăm tại chỗ nhận trách nhiệm với cả cụm cây sau khi đoàn về.
Lớp học muốn để lại một hàng cây trước khi ra trường, công ty muốn một hoạt động có ý nghĩa cho dịp kỷ niệm, đại gia đình muốn mỗi cháu một cây trong ngày giỗ tổ hay ngày mừng thọ ông bà. Bài này đi từ khâu chọn mùa, chọn loài, quy mô đoàn so với sức vườn, chia việc trong ngày trồng, an toàn trên đất dốc, tới hồ sơ chung và việc giữ kết nối sau đó.
Chọn mùa: đầu mùa mưa, và chấp nhận đường trơn
Ở Tà Đùng, cây con chỉ nên xuống đất khi mưa đã đều, khoảng tháng 5 đến tháng 7. Trồng vào mùa khô, cây con phải sống nhờ hoàn toàn vào việc tưới suốt nhiều tháng, tỷ lệ chết cao, và người chăm phải gánh một khối lượng việc khổng lồ ngay sau khi đoàn rời đi. Nhiều đoàn muốn lên vào mùa khô vì trời đẹp, đường khô, nhưng đó là mùa để thăm cây chứ không phải để trồng.
Cái giá của việc trồng đầu mùa mưa là đường đất đỏ trơn, dông chiều có thể kéo tới bất cứ lúc nào, và ngày trồng có khi phải dời. Kế hoạch tốt có ngày dự phòng, xếp buổi trồng vào buổi sáng, kết thúc trước trưa. Khi trời mưa to ngay hôm trồng, việc trồng vẫn làm được nếu đất không lầy quá, cây con thậm chí được lợi, nhưng đi lại trên dốc phải chậm và cẩn thận hơn. Hỏi người làm vườn: hôm nay đất ra sao, có nên trồng không. Họ biết rõ hơn mọi bản tin thời tiết.
Quy mô đoàn và sức của vườn
Vườn đồi có giới hạn về lối đi, chỗ tập trung, số người hướng dẫn. Bảng dưới đây gợi ý cách tổ chức theo quy mô; con số chỉ để hình dung, mỗi vườn sẽ tự nói sức họ tới đâu.
| Quy mô | Cách tổ chức hợp lý | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đại gia đình, dưới hai chục người | Một nhóm, một người hướng dẫn, mỗi gia đình nhỏ một cây | Người lớn tuổi, trẻ nhỏ cần lối đi nhẹ, chỗ ngồi nghỉ |
| Một lớp học | Chia nhóm năm, sáu người, mỗi nhóm một người lớn đi kèm và một người làm vườn | An toàn của học sinh trên dốc, quanh ao và mép hồ |
| Một phòng ban, công ty nhỏ | Hai ba nhóm trồng song song trên cùng một vạt | Lịch xe, giờ về, không để buổi trồng bị dồn ép |
| Đoàn lớn hơn | Chia nhiều đợt hoặc nhiều vạt, có người điều phối chung | Vườn có đủ người hướng dẫn và đủ hố chuẩn bị trước không |
Một đoàn quá đông trên một vạt đồi nhỏ thường kết thúc bằng hố trồng làm vội, cây đặt sai độ sâu, đất quanh gốc bị giẫm nén chặt. Nếu đoàn đông, hỏi vườn có thể chia nhiều vạt hoặc nhiều ngày không, thay vì dồn tất cả vào một buổi sáng.
Chọn loài cho một cụm cây tập thể
Đồng đều trong cụm. Một hàng cây cùng loài, cùng tuổi, trồng cùng ngày cho ra một cảnh đẹp đồng đều khi lớn, và không ai thấy cây mình thua cây bên cạnh vì khác loài. Đây là lý do nhiều buổi trồng tập thể chọn một loài cây bản địa cho cả hàng.
Cây bản địa cho rìa vườn, lối đi. Sao đen, dầu rái hay giáng hương trồng thành hàng dọc lối đi hoặc ở rìa vườn, giữ đất cho mép đồi và về lâu dài thành hàng cây bóng mát. Cây sống lâu hơn nhiều so với một thế hệ học sinh, hợp với ý nghĩa kỷ niệm.
Cây ăn trái cho nhóm muốn quay lại. Một nhóm bạn hay một phòng ban muốn có cớ để quay lại hằng năm có thể chọn cây ăn trái. Nhưng cần thoả thuận rõ phần trái chia ra sao giữa nhiều người, và ai nhận khi có người rời nhóm.
Tránh loài cần chăm cầu kỳ. Với cụm cây mà người nhận không lên thường xuyên, chọn loài chịu được điều kiện vườn đồi, không đòi hỏi chăm kỹ từng cây. Sầu riêng không phải lựa chọn tốt cho một buổi trồng tập thể đông người.
Chuẩn bị trước ngày trồng
Phần lớn công việc của một buổi trồng tốt diễn ra trước khi đoàn tới. Thống nhất với vườn danh sách dưới đây ít nhất vài tuần trước.
- Hố đào sẵn và bón lót. Hố trên đất đồi phải được đào, bón phân hoai, để ngấm mưa trước. Đoàn tới chỉ còn việc đặt cây, lấp đất. Đào hố tại chỗ trong ngày trồng vừa mệt, vừa không đủ thời gian cho đất ổn định.
- Cây giống đã về vườn. Cây con nên được đưa về vườn trước vài ngày, để trong bóng râm, tưới đủ, cho quen điều kiện nơi trồng.
- Danh sách người và cây. Ai trồng cây nào, mã cây nào, tên ghi lên thẻ là tên người hay tên nhóm. Gửi danh sách cho vườn trước để chuẩn bị thẻ.
- Dụng cụ. Cuốc nhỏ, bình tưới, găng tay, dây buộc mềm, cọc, rơm phủ gốc. Hỏi vườn có sẵn bao nhiêu, đoàn cần mang thêm gì.
- Lối đi và chỗ tập trung. Một khoảng đất bằng có bóng mát để phổ biến, chia nhóm, nghỉ giữa giờ; lối lên vạt đồi đã được phát cỏ.
- Phương án mưa. Chỗ trú khi dông tới, ngày dự phòng, và người quyết định hoãn hay tiếp tục.
- Người chăm sau buổi trồng. Tên người chịu trách nhiệm cụm cây, lịch tưới mùa khô đầu tiên, cam kết trồng bù.
Khi vườn gửi ảnh các hố đã đào sẵn trước ngày trồng, đó là dấu hiệu buổi trồng được chuẩn bị nghiêm túc.
Ngược lại, nếu tới sát ngày mà vườn vẫn chưa xác nhận cây giống đã về, số hố đã đào, thì nên cân nhắc dời ngày thay vì để cả đoàn lên mà không có gì sẵn sàng. Một buổi trồng hoãn vài tuần không thiệt gì; một buổi trồng vội vàng có thể mất nửa số cây ngay mùa khô đầu.
An toàn trong ngày trồng
Một buổi trồng cây trên đồi có những rủi ro mà người ở phố ít nghĩ tới. Người tổ chức nên phổ biến những điều dưới đây ngay khi đoàn tới vườn.
- Đi theo lối được chỉ, không tự băng qua vạt cỏ cao; dốc đất đỏ ướt rất trơn, đoạn xuống nguy hiểm hơn đoạn lên.
- Cuốc, xẻng cầm chúc lưỡi xuống, không vung khi có người đứng gần; trẻ chỉ dùng dụng cụ nhỏ có người lớn kèm.
- Tránh xa ao trữ nước, bể chứa, mép hồ; học sinh luôn có người lớn đi kèm theo nhóm.
- Đội nón, uống nước thường xuyên; nắng cao nguyên giữa buổi rất gắt kể cả mùa mưa.
- Khi có sấm, rời khỏi đỉnh đồi và gốc cây cao đứng một mình, về chỗ trú đã định.
- Không chạm vào khu vườn vừa phun thuốc, không hái lá, hái trái trên các cây khác.
- Có túi sơ cứu cơ bản cho trầy xước, côn trùng đốt; biết đường tới trạm y tế gần nhất.
Với đoàn học sinh, nhà trường nên có người khảo sát vườn trước vài tuần, đi thử lối lên, nhìn tận mắt ao, mép hồ, chỗ trú mưa. Một buổi trồng cây đáng nhớ là buổi không ai bị thương.
Hồ sơ chung và hồ sơ riêng
Cụm cây tập thể nên có hai lớp hồ sơ. Mỗi cây vẫn có mã, thẻ, toạ độ và ảnh riêng như mọi cây định danh. Thêm vào đó là một hồ sơ chung cho cả cụm: tên nhóm, ngày trồng, danh sách người tham gia, bản đồ phác vị trí các cây trong cụm, ảnh toàn cảnh buổi trồng, và nhật ký chăm chung. Cập nhật theo mùa có thể làm cho cả cụm, kèm ảnh từng cây nếu cần.
Ai giữ hồ sơ chung phía nhóm là câu hỏi cần trả lời ngay từ đầu. Với lớp học, đó có thể là giáo viên chủ nhiệm hoặc ban liên lạc lớp; với công ty, một người ở bộ phận phụ trách hoạt động nội bộ; với đại gia đình, một người con cháu cẩn thận. Người này nhận cập nhật từ vườn, chia sẻ cho cả nhóm, và là đầu mối khi có việc. Khi người đó chuyển trường, nghỉ việc, cần bàn giao rõ cho người khác, nếu không cụm cây sẽ mất đầu mối chỉ sau vài năm.
Sau buổi trồng: mùa khô đầu tiên quyết định tất cả
Buổi trồng kết thúc, đoàn về, cây con ở lại một mình trên đồi. Mùa khô đầu tiên, khoảng tháng 12 tới tháng 4 năm sau, là lúc cụm cây tập thể dễ chết hàng loạt nhất, và cũng là lúc người tham gia đã quên mất buổi trồng. Thoả thuận phải ghi rõ ai tưới, tưới bằng nguồn nào, bao lâu một lần, và cam kết trồng bù những cây chết trong năm đầu vào đầu mùa mưa kế tiếp.
Một chỉ số đơn giản để đánh giá: tỷ lệ cây còn sống sau mùa khô đầu tiên. Đề nghị vườn báo con số này, kèm ảnh, vào khoảng tháng 4, tháng 5. Nếu vườn chăm tốt, phần lớn cây sẽ sống; nếu con số thấp bất thường, hỏi nguyên nhân. Báo con số này cho cả nhóm, kể cả khi nó không đẹp, giúp mọi người hiểu rằng trồng cây là việc nhiều năm, không phải một buổi sáng.
Trong năm đầu, một hai lần cập nhật ảnh cả cụm cây gửi cho nhóm cũng giữ được sự quan tâm, nhất là với học sinh.
Nhiều nhóm hẹn quay lại sau năm năm: lớp học họp lớp, công ty tổ chức chuyến đi cho nhân viên mới, đại gia đình về vào dịp giỗ. Đứng lại trước một hàng cây đã cao quá đầu người, do chính tay mình trồng năm năm trước, là phần thưởng thật của một buổi trồng cây tập thể.
Để chuyến quay lại có ý nghĩa, trong hồ sơ chung nên có ảnh toàn cảnh buổi trồng chụp từ một điểm cố định, như góc lán vườn hay một gốc cây lớn. Năm năm sau, đứng đúng chỗ đó chụp lại. Hai tấm ảnh đặt cạnh nhau kể trọn câu chuyện mà không cần thêm lời. Với lớp học, tấm ảnh thứ hai thường có ít người hơn tấm thứ nhất, nhưng những người có mặt sẽ mang nó về cho cả lớp.
Câu hỏi thường gặp
Nên tổ chức trồng cây tập thể ở Tà Đùng vào tháng nào?
Đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 7, khi mưa đã đều để cây con kịp bám rễ trước mùa khô. Xếp buổi trồng vào buổi sáng, có ngày dự phòng, vì dông chiều và đường đất trơn là chuyện thường của mùa này.
Đoàn đông người thì vườn có đáp ứng được không?
Tuỳ sức từng vườn: số người hướng dẫn, số hố chuẩn bị sẵn, lối đi, chỗ tập trung. Hỏi trực tiếp vườn. Đoàn đông nên chia nhiều vạt hoặc nhiều đợt để mỗi cây được trồng cẩn thận.
Có nên chọn cây ăn trái cho buổi trồng tập thể?
Được nếu nhóm muốn quay lại hằng năm và đã thống nhất cách chia trái. Với lớp học hay buổi kỷ niệm một lần, cây bản địa trồng thành hàng thường hợp hơn: dễ chăm, đồng đều, sống lâu.
Học sinh đi trồng cây trên đồi có an toàn không?
An toàn nếu chuẩn bị kỹ: khảo sát vườn trước, chia nhóm nhỏ có người lớn đi kèm, tránh ao, bể nước, mép hồ, dụng cụ nhỏ có người hướng dẫn, chỗ trú khi dông, túi sơ cứu và biết đường tới trạm y tế.
Làm sao biết cây tập thể còn sống sau khi đoàn về?
Đề nghị vườn báo tỷ lệ cây còn sống kèm ảnh sau mùa khô đầu tiên, khoảng tháng 4, tháng 5. Hồ sơ chung của cụm cây và một người đầu mối phía nhóm giúp việc theo dõi không bị đứt.
Ghi tên ai lên thẻ cây khi trồng tập thể?
Tuỳ nhóm thống nhất: tên từng người cho cây của người đó, hoặc tên nhóm kèm năm trồng cho cả cụm. Với học sinh, nhiều trường chọn ghi tên lớp và năm học trên thẻ, còn tên từng em nằm trong hồ sơ chung.