Cây kỷ niệm nên là loài sống lâu, hợp khí hậu nơi trồng, vừa với khoảng đất lúc cây trưởng thành và có một câu chuyện mà gia đình muốn kể lại. Thứ tự ưu tiên nên là: sống được ở đây trước, vừa chỗ thứ hai, ý nghĩa thứ ba. Một cây mang ý nghĩa đẹp nhưng chết sau mùa khô đầu tiên thì không còn gì để kỷ niệm; một cây sống khoẻ nhưng sau mười năm rễ nứt nền nhà thì sẽ bị chặt.
Với đa số gia đình Việt, ba nhóm cây dễ thành công nhất là: cây ăn quả lâu năm quen thuộc của vùng (nhãn, vải, xoài, mít, bưởi, vú sữa), cây bóng mát bản địa có tuổi thọ dài (sấu, lộc vừng, bằng lăng, sao đen, dầu rái, gõ đỏ, giáng hương) và cây hoa gắn với mùa (phượng, ban, mai anh đào, hoàng yến). Bài này đi qua cách lọc từng lớp để ra một hai loài phù hợp, kèm hồ sơ cây nên ghi ngay từ ngày trồng.
Vì sao chọn loài là quyết định quan trọng nhất của một cây kỷ niệm
Một cây trồng thường có thể thay sau vài năm nếu không ưng. Cây kỷ niệm thì khác: giá trị của nó nằm ở chỗ cùng một cây đứng đó qua nhiều mốc của gia đình. Cây chết rồi trồng lại thì ngày trồng trong hồ sơ đã khác, đứa con sinh năm ấy không còn cây "cùng tuổi" nữa. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "cây nào đẹp" mà là "cây nào có khả năng sống ba mươi, năm mươi năm ở chỗ này mà không gây phiền cho ai".
Ba thứ quyết định khả năng sống lâu: loài có hợp khí hậu và đất không, chỗ trồng có đủ không gian cho tán và rễ lúc trưởng thành không, và ai sẽ chăm cây trong ba năm đầu. Ý nghĩa dân gian của loài cây rất đáng giữ, nhưng nó nên là tiêu chí để chọn giữa hai ba loài đã qua được ba vòng lọc trên. Làm ngược lại, chọn ý nghĩa trước rồi ép cây vào chỗ không hợp, là nguyên nhân phổ biến nhất khiến cây kỷ niệm chết hoặc phải chặt.
Một điều nữa ít người tính: cây kỷ niệm thường được trồng ở nơi gia đình gắn bó lâu dài, như vườn quê, sân nhà thờ họ, khuôn viên trường. Những nơi này có người khác cùng dùng. Loài cây chọn được phải dễ chịu với cả họ: không quả to rụng xuống lối đi, không mùi hoa nồng, không cành giòn dễ gãy khi bão.
Lọc theo vùng khí hậu: gợi ý các loài quen thuộc từng miền
Bảng dưới là gợi ý khởi đầu theo những loài đã trồng lâu đời ở từng vùng, không phải danh sách đầy đủ. Trong cùng một miền, đất đồi, đất cát ven biển và đất phù sa cho kết quả rất khác, nên hỏi thêm nhà vườn hoặc người già trong vùng xem loài đó ở xóm mình có cây nào đã sống lâu chưa.
| Vùng | Cây bóng mát, cây gỗ | Cây ăn quả lâu năm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ, đồng bằng và trung du | sấu, lộc vừng, bằng lăng, xoan, lim, muồng | nhãn, vải, hồng, bưởi, khế | mùa đông lạnh, tránh loài chỉ quen khí hậu nóng quanh năm |
| Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung | phi lao ven biển, bàng, sao đen, muồng | mít, bưởi, xoài ở chỗ kín gió | gió bão và gió Lào, chọn cây rễ sâu, cành dẻo, có cọc chống lâu |
| Tây Nguyên và vùng cao Lâm Đồng | thông ba lá vùng cao, muồng hoa vàng, mai anh đào | bơ, sầu riêng ở vùng thấp hơn, mắc ca, cà phê | mùa khô dài, phải tính nước tưới năm đầu; độ cao quyết định loài |
| Nam Bộ | sao đen, dầu rái, gõ đỏ, giáng hương, hoàng yến, me | xoài, mít, vú sữa, chôm chôm, măng cụt, dừa | mùa mưa – mùa khô rõ, đất trũng phải lên mô; đất phèn chọn loài chịu phèn |
Nếu nhà ở thành phố và không có đất, đừng cố ép một cây gỗ lớn vào chậu. Khi đó nên nghĩ tới chuyện trồng ở vườn quê, ở trường, hoặc nhận nuôi một cây ở vườn xa có hồ sơ rõ ràng.
Lọc theo khoảng đất: cây trưởng thành sẽ to đến đâu
Đây là vòng lọc hay bị bỏ qua nhất. Cây con trong bầu cao chưa tới thắt lưng, nhưng hai mươi năm sau tán của nó có thể phủ cả sân. Trước khi chọn loài, hãy đo chỗ trồng và so với kích thước trưởng thành:
- Cây gỗ lớn như sao đen, dầu rái, lim, đa, si: cần khoảng trống rộng, cách nhà và tường rào nhiều mét, không nằm dưới đường dây điện. Hợp với sân đình, sân trường rộng, đất vườn lớn.
- Cây bóng mát cỡ vừa như sấu, lộc vừng, bằng lăng, giáng hương: hợp sân nhà vườn, khuôn viên công ty; vẫn nên cách móng nhà và bể nước một khoảng an toàn.
- Cây ăn quả tán vừa như bưởi, khế, ổi, hồng, vú sữa: hợp vườn gia đình, có thể tỉa giữ tán; rễ ít phá công trình hơn cây gỗ lớn.
- Cây nhỏ, cây bụi có hoa: hợp sân phố hẹp; tuổi thọ thường ngắn hơn, nên ghi rõ trong hồ sơ để gia đình không bất ngờ.
- Đường dây và ống ngầm: hỏi trước vị trí ống nước, cáp điện, bể phốt. Rễ cây tìm tới chỗ ẩm và có thể làm nứt ống.
Một mẹo đơn giản: lấy dây đo bán kính tán trưởng thành, cắm cọc vạch vòng tròn quanh chỗ định trồng. Vòng tròn chạm mái nhà hay dây điện thì đổi chỗ hoặc đổi loài.
Ý nghĩa dân gian của một số loài hay được chọn
Cây vú sữa. Gắn với truyện cổ tích về người mẹ chờ con, nên hay được trồng để nhớ mẹ hoặc trồng khi sinh con. Hợp khí hậu Nam Bộ; ra Bắc thì sinh trưởng kém hơn.
Cây cau. Trầu cau là lễ vật trong cưới hỏi và gắn với truyện "Sự tích trầu cau" về tình anh em, vợ chồng. Thân thẳng, tán gọn, hợp trồng thành hàng ở lối đi.
Cây lựu. Quả nhiều hạt nên trong văn hoá Á Đông được xem là biểu tượng con cháu đông đủ. Cây nhỏ, trồng sân nhà được, hoa đỏ đẹp.
Tùng, bách, thông. Lá xanh quanh năm, sống lâu, nên gắn với chúc thọ. Phần lớn hợp vùng cao mát; ở đồng bằng nóng ẩm nên hỏi kỹ giống trước khi trồng.
Cây đa. Cây đa đầu làng là hình ảnh quen thuộc của làng Việt. Tuy vậy đa có rễ khoẻ, tán rất lớn, chỉ hợp với đất công rộng như sân đình, không hợp vườn nhà.
Cây khế, cây bưởi. Gắn với truyện "Ăn khế trả vàng" và mâm quả ngày Tết; là cây ăn quả bền, dễ chăm, phù hợp cho con trẻ lớn lên cùng hái quả.
Những loài nên cân nhắc kỹ hoặc tránh khi trồng kỷ niệm
Một số loài đẹp nhưng không hợp làm cây kỷ niệm ở chỗ đông người hoặc sát nhà. Lý do thường thực tế hơn là kiêng kỵ:
- Trúc đào: hoa đẹp nhưng mọi bộ phận đều độc, không nên trồng ở nơi trẻ nhỏ chơi.
- Hoa sữa: mùi hoa nồng về đêm khiến nhiều người khó chịu; nhiều khu phố ở Hà Nội từng phải tỉa bớt hoặc thay cây vì người dân than phiền.
- Keo lá tràm, bạch đàn: lớn nhanh nhưng gỗ giòn, dễ gãy đổ khi gió bão, tuổi thọ làm cây cảnh quan không dài; hợp rừng trồng hơn là cây kỷ niệm.
- Cây quả to như sầu riêng, mít: hợp vườn, không hợp lối đi, sân trường, bãi xe vì quả rụng nguy hiểm.
- Cây có rễ nổi mạnh như si, đa, bàng ở chỗ hẹp: rễ làm bong gạch, nứt sân, phải chặt rễ thường xuyên.
- Loài ngoại lai dễ xâm lấn: không nên trồng ở rìa rừng, ven suối. Nếu không chắc, chọn loài bản địa của vùng.
Tránh không có nghĩa là cấm. Một vườn rộng ở quê vẫn trồng mít, sầu riêng làm cây kỷ niệm rất tốt; điều quan trọng là đặt đúng chỗ.
Từ danh sách ngắn tới một cây: quy trình chọn trong một buổi
Có thể làm gọn trong một buổi chiều với cả gia đình:
- Ghi rõ dịp kỷ niệm và người được gắn tên với cây: con mới sinh, cặp đôi, ông bà, một người đã khuất, một lớp học.
- Xác định chỗ trồng cụ thể, đo khoảng trống, ghi nắng mấy giờ mỗi ngày, đất cao hay trũng, có ai khác dùng chỗ đó không.
- Lập danh sách năm sáu loài đã sống lâu trong xóm hoặc vùng mình, loại những loài quá to hoặc có nhược điểm ở bảng trên.
- Trong số còn lại, chọn loài mà câu chuyện của nó hợp với dịp kỷ niệm và gia đình thật sự thích.
- Mua cây giống ở nơi ghi được nguồn gốc: tên loài, giống, cây ghép hay cây hạt, nơi sản xuất. Ghi ngay vào hồ sơ cây.
- Chọn ngày trồng vào đầu mùa mưa của vùng, hoặc mùa xuân ở miền Bắc, để cây có cả mùa ẩm bén rễ.
Phần nguồn gốc cây giống và cách đọc giấy tờ cây giống được viết kỹ ở danh mục truy xuất cây giống của trang.
Cây bản địa, cây gỗ quý: khi nào nên chọn
Nhiều gia đình muốn trồng một cây gỗ quý bản địa như lim, sao đen, gõ đỏ, giáng hương, sưa làm cây kỷ niệm, vì những loài này sống rất lâu và gắn với làng quê Việt. Đây là lựa chọn tốt nếu có đất rộng và chấp nhận cây lớn chậm hơn cây ăn quả. Cây bản địa cũng thường chịu được thời tiết của vùng tốt hơn loài nhập về.
Có hai điều cần tính. Một là nguồn cây giống phải hợp pháp và rõ ràng: mua ở vườn ươm có giấy tờ nguồn giống, không đào cây con từ rừng. Hai là với loài gỗ có giá trị cao, cây trồng trong vườn có thể bị nhòm ngó khi đã lớn. Đã có nhiều vụ trộm cây sưa trong vườn nhà và nơi công cộng ở các tỉnh phía Bắc, nên hồ sơ cây, ảnh chụp định kỳ và việc báo với chính quyền xã khi trồng cây quý là phần không thể thiếu. Cách ghi hồ sơ để chứng minh cây là của mình được viết kỹ ở danh mục định danh cây trong vườn nhà.
Hồ sơ tối thiểu cho một cây kỷ niệm
Cây kỷ niệm khác cây thường ở chỗ nó có danh tính. Danh tính đó không cần công nghệ gì phức tạp: một tờ giấy hoặc một trang ghi chú ghi loài cây, tên giống, nơi mua, ngày trồng, ai trồng, nhân dịp gì, vị trí cụ thể (cách góc nhà bao nhiêu bước, hoặc toạ độ chụp từ điện thoại), và một bức ảnh chụp cây cùng người trồng ngày hôm đó.
Sau đó mỗi năm chụp thêm một tấm từ cùng một góc, vào cùng một khoảng thời gian, ghi chiều cao ước chừng và các sự kiện như lần ra hoa đầu, lần đầu có quả, lần bị bão làm gãy cành. Mười năm sau, xấp ảnh này chính là phần giá trị nhất của cây. Nếu muốn gắn thẻ hay mã QR cho cây, hãy dùng loại buộc lỏng, không siết thân; cách làm thẻ bền ngoài trời được viết riêng ở danh mục mã QR và hồ sơ cây.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cây kỷ niệm trong chậu không?
Chỉ nên khi đó là loài nhỏ và gia đình chấp nhận cây sẽ cần thay chậu, thay đất định kỳ. Cây gỗ lớn trồng chậu thường suy sau vài năm vì rễ bị bó. Nếu chỉ có ban công, hãy cân nhắc trồng cây kỷ niệm ở vườn quê hoặc nhận nuôi một cây ở nơi có đất.
Nên mua cây con nhỏ hay cây đã lớn để trồng kỷ niệm?
Cây con khoẻ, cao chừng một mét trong bầu thường bén rễ tốt và sống lâu hơn cây lớn bứng về. Cây to bứng từ nơi khác trông đẹp ngay nhưng tỷ lệ chết cao, cần chăm rất kỹ và tốn công vận chuyển. Với cây kỷ niệm, cây con khoẻ là lựa chọn an toàn hơn.
Trồng cây ăn quả hay cây bóng mát thì hợp hơn?
Cây ăn quả hợp vườn gia đình vì trẻ con lớn lên cùng hái quả, câu chuyện gắn với mùa thu hoạch. Cây bóng mát hợp nơi công cộng như trường, công ty, sân đình, vì ít rụng quả và tuổi thọ thường dài hơn. Nhiều gia đình trồng cả hai, một cây trong vườn, một cây ở nơi chung.
Có cần chọn ngày đẹp để trồng cây kỷ niệm không?
Việc chọn ngày là tuỳ phong tục từng nhà. Về kỹ thuật, điều quan trọng hơn là trồng vào đầu mùa mưa hoặc lúc trời mát, đất đủ ẩm, tránh ngày nắng gắt hay ngay trước một đợt bão. Có thể chọn một ngày gần dịp kỷ niệm nhưng hợp thời tiết.
Cây kỷ niệm bị chết thì nên làm gì?
Trồng lại cùng loài hoặc loài khác ở chỗ cũ sau khi tìm ra nguyên nhân chết, như úng nước, thiếu nắng hay sâu đục thân. Trong hồ sơ cây nên ghi rõ cây đầu tiên, ngày chết, nguyên nhân và cây thay thế. Câu chuyện vẫn liền mạch, chỉ có thêm một chương.
Có thể trồng cây kỷ niệm trên đất không phải của mình không?
Được nếu có sự đồng ý rõ ràng của người hoặc đơn vị quản lý đất, tốt nhất bằng văn bản hoặc ít nhất là tin nhắn lưu lại. Trên đất công như vỉa hè, công viên, phải hỏi cơ quan quản lý cây xanh của địa phương, vì cây trồng tự phát có thể bị di dời.